Η Φρυγική γλώσσα #2: γλωσσολογική ανάλυση

(συνέχεια από το μέρος #1)

Πριν περάσω στην φωνολογική ανάλυση της φρυγικής γλώσσας πρέπει πρώτα να παραθέσω τις γνωστές φρυγικές λέξεις:

1) βέδυ = νερό. Ο όρος εισήλθε στην ορφική ορολογία αν και πολλοί αγνοούσαν το φρυγικό νόημα της λέξης και πίστευαν ότι σήμαινε αέρας (μεταξύ αυτών και οι Μακεδόνες ιερείς). Ο Στέφανος Βυζάντιος ετυμολογεί την Μακεδονική Ἔδεσσα «διὰ τὴν τῶν ὑδάτων ῥυμήν» και πολλοί πιστεύουν ότι σχετίζεται με το φρυγικό βέδυ = νερό.

Η λέξη προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *wed– «νερό», δηλαδή από τον ε-βαθμό ablaut του πρώτου μορφήματος της λέξης *wod-r. «νερό». Το Αρμενικό get = ποτάμι προέρχεται επίσης από τον ε-βαθμό της ρίζας.

bedu Edessa

2) βέκος = ψωμί. Υπάρχουν δύο θεωρίες για την ετυμολογία που θα συζητηθούν παρακάτω.

3) ἀδαμνεῖν = φιλεῖν και ἀδάμνας = φίλος

Ίσως να προέρχεται από το αθροιστικό *sm.-  > ἀ- κολλημένο σε θέμα συγγενές του ελληνικού θαμίζω = έρχομαι συχνά ~ θαμώνας κάνοντας τους φρυγικούς φίλους «αυτούς που είναι συχνά μαζί».

4) ἀζένα = πώγωνα ( = γένι). Η ρίζα είναι *g’enu– (λ.χ. γένεϝ-ιον >γένειον)

5) ἔζις = ἐχῖνος (σκαντζόχοιρος). Η ΙΕ ρίζα είναι *h1eg’his

6) Ἀκρισίας = Κρόνος (να παρατηρηθεί η ομοιότητα του ονόματος με τον μυθικό Ἀκρισιό)

7) ἄκριστιν = πέπτριαν/ἀλέτριδα

8) Ἀδαγύους = ερμαφρόδιτος θεός

9) ἀργυῖτας = τὴν λαμίαν

10) Βρέκυν = τὸν Βερέκυντα

11) Βαγαῖος = Ζεύς Φρύγιος, περιγράφεται σαν «δώτωρ ἐάων», δηλαδή «δότης αγαθών». Η ΙΕ ρίζα είναι *bhagos= «αυτός που μοιράζει» και έχει δώσει τον σανσκριτικό όρο Bhaga, την Ιρανο-Σλαβική λέξη για «θεό» Baga/Bogŭ, την σλαβική λέξη για τον πλούσιο bogatŭ και την ελληνική λέξη φάγος = «αυτός που τρώει, παίρνει την μερίδα του».

12) Βάμβαλον = αἰδοῖον

13) γλούρεα = χρυσά & γλουρός = χρυσός. Η λέξη έχει την ίδια καταγωγή με το ελληνικό χλωρός (*g’hl.h3-ros) εν τέλει από την ρίζα *g’hel- «λάμπω» που έχει δώσει τα αγγλικά gold και yellow.

14) γέλαρος = ἀδελφού γυνή

15) ἀττάλη = φάρυξις

16) Βαλήν = Βασιλεύς. Η ρίζα μάλλον είναι το *bel-«δυνατός» που έδωσε το ελληνικό βέλτερος, το σανσκριτικό bala = δυνατός, το σερβο-κροατικό bolje = καλύτερα και το λατινικό debilis = «αδύναμος».

17) βρικίσματα = ὄρχησις Φρυγιακή

18) γάνος = ὕαινα

19) δάος = ὑπὸ Φρυγῶν λύκος. Η ρίζα είναι *dhawos και έδωσε τα ελληνικά θώς (<θάος) και θαῦνον.

20) ἐγκεραύλης = αὐλῶν

21) ζέλκια = λάχανα και ο πρασοειδής ἰχθύς ζελκάνη. Η ρίζα είναι η *g’hel- και εδώ σημαίνει «πράσινος» (λ.χ. σλαβ. zelenŭ)

22) ζεῦμαν = τὴν πηγή Φρύγες. Η λέξη αντιστοιχεί στο ελληνικό χεῦμα (*g’heu-mn.) από την ρίζα *g’heu– «χέω» (λ.χ. Υδροχόος).

23) κίμερος = νοῦς Φρύγες

24) Κύβελα = ὄρη Φρυγίας

25) μᾶ = πρόβατα Φρύγες

26) Μαζεύς = ὁ Ζεύς παρὰ Φρυξί. Ίσως παραλλαγή του Βαγαῖος (Βαγε-> Μαγε- > Μαζε-) ίσως από την ρίζα *meg’h2s (μέγας, λατιν. magnus)

Φωνολογία:

1) Τα ΠΙΕ ηχηρά δασέα *{bh,dh,gh} έχασαν την δασύτητά τους και έγιναν ηχηρά κλειστά {b,d,g}:

*bhagos > Βαγαῖος, *dhawos > δάος, g’hl.h3-ros = γλουρός

2) Για τα ΠΙΕ ηχηρά κλειστά *{b,d,g} οι απόψεις διίστανται. Υπάρχουν αυτοί που πιστεύουν ότι απηχηροποιήθηκαν συστηματικά σε {p,t,k} όπως και στην Αρμενική και αυτοί που δεν το δέχονται. Μάλλον η απηχηροποίηση δεν είναι συστηματική, αλλά συμβαίνει ενίοτε:

*bhagos > Βαγαίος, αλλά Φρύγες~Βρύκες~Βερέκυντες

*wed-> βέδυ & *doru- «ξύλο, δένδρο» > Δορύλαιον, αλλά *diwos > tios (γενική του θεού σε επιγραφές) και ο Στέφανος Βυζαντινός γράφει:

Δημοσθένης δ’ἐν Βιθυνιακοῖς φησι κτιστὴν τῆς πόλεως γενέσθαι Πάταρον ἑλόντα Παφλαγονίαν, καὶ ἐκ τοῦ τιμᾶν τὸν Δία Τίον προσαγορεῦσαι.

3) Τα ΠΙΕ άηχα κλειστά  *{p,t,k} φαίνεται να διατηρήθηκαν αυτούσια: *meh2tēr > mātār, *penkwe > pinke (πέντε), *g’hel-kiom > ζέλκια

4) Το μόνο συλλαβικό ένηχο που γνωρίζουμε την τροπή του είναι το *n. και ανέπτυξε ένα αναπτυκτικό /a/: λ.χ. τα ουδέτερα σε *-mn. > -μαν

*h1no-mn. > όνομαν, κένεμαν/κνούμαν, *g’heu-mn. > ζεῦμαν

Γνωρίζουμε ότι η δοτική του knouman  ήταν knoumanei (σαν να λέγαμε στα ελληνικά ὀνόμανει αντί για ὀνόματι).

5) Τα χειλοϋπερωικά *kw,gw,*gwh φαίνεται να έγιναν απλά υπερωικά (*kwe > ke ~ ελλην. τε ~ λατιν. que, *ad-kwe > akke ~ λατιν. atque, *h2ekweh2> akkalos, *penkwe> pinke).

Μία τυπική έκφραση σε κατάρες είναι το «με δεως κε ζεμελως κε» ~ (όποιος πειράξει αυτό το μνήμα να υποστεί κακό) «από θεούς τε θνητούς τε».

deos-zemelos

Η λέξη ζεμελoς = «θνητός» κυριολεκτικά σημαίνει «γήινος, επιχθόνιος» και προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *dhg’hem- «γη», όπως το λατινικό hοmō = «άνθρωπος» και οι λιθουανικοί όροι για τον «άνθρωπο» žmuo ~ «επιχθόνιος» και žmogus ~ «γαιοβάτης». Με άλλα λόγια, το φρυγικό ζεμελος είναι συγγενής του ελληνικού χθαμαλός/χαμηλός.

Η λέξη δεoς = «θεός» έχει την ίδια ακριβώς ετυμολογία με την ελληνική λέξη (IE *dhh1s-òs > thehòs/dehòs > θεός/δεός).

Δυστυχώς δεν μπορούμε να εξακριβώσουμε εάν το βέκος = ψωμί προέρχεται από τη ρίζα *bheh1g– «ψήνω» (bake, φώγω) με απηχηροποίηση *g>k ή από τη ρίζα *pekw– «ετοιμάζω φαί» (ελλην. πέσσω/πέψις, λατιν. coquus = «μάγειρας» > αγγλ. cook) με ηχηροποίηση *p>b.

6) Επίσης οι απόψεις διίστανται στο εάν η Φρυγική είναι γλώσσα centum ή satem. Τα «ζ» που έχουμε από το ΙΕ *g’h (αζένα, ἔζις, ζέλκια, ζεῦμαν, ζεμελως) είναι όλα πριν από εμπρόσθια φωνήεντα (e,i) και, κατα συνέπεια, η συριστικοποίηση/προστριβοποίησή τους ίσως είναι δευτερογενής παρά προϊόν σατεμοποίησης. Εξάλλου, το γλουρός (< *g’hl.h3-ros) και το όνομα Βενάγoνoς (< *-g’onh1os) δείχνουν εξέλιξη του τύπου centum.

7) Από το Φρυγικό όνομα Ξεῦνα, αντλήσαμε την φρυγική λέξη ξεῦνος = ξένος (<*ksenwos) η οποία δείχνει προχειλίωση (prelabialization) όπως η ελληνική προουράνωση (prepalatalization) του τύπου *mn.-iad- > *μαν-jάδ- > Μαινάς και *ubh-n.-jō > ὑφάν-jω > ὑφαίνω, αλλά ὕφαν-σις/ὑφαντικός.

8) Τα βραχέα φωνήεντα διατηρήθηκαν, ενώ από τα μακρά έχουμε *ē>ā (*mātēr >mātār αλλά αιτιατική māteran, αρσεν. όνομα Imān με γενική Imenos και θηλυκό πατρωνυμικό Imeneia) και *ō>οu (*g’hl.h3-ros > glōròs > γλουρός).

9) Συνέβη τροπή *o>u πριν από n (λ.χ. kakun = κακόν, avtun = αυτόν).

10)  Κατά τον Brixhe συνέβη μονοφθογγοποίηση *ei>ē.

Brixhe Phrygian2

Advertisements

3 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Η Φρυγική γλώσσα #2: γλωσσολογική ανάλυση

  1. pu2keqiri

    Καλησπέρα Σμερδαλέε!

    Χθες έπεσε το μάτι μου σε ένα άρθρο του Emmett Bennett σε ένα αρχαιολογικό περιοδικό για τη Μυκηναϊκή Πύλο. Γράφει η λεζάντα: “Ενεπίγραφη πινακίδα σελιδόσχημου τύπου από το ανάκτορο
    του Νέστορα (Άνω Εγκλιανό) Υστεροελλαδική ΙΙΙΒ […] Το κείμενο φέρει μικρή επικεφαλίδα που αναφέρει τοπωνύμιο και τη λέξη *Fρέγες (we-re-ke) που σημασιολογικά σχετίζεται με τη λέξη μαντρί ή κοπάδι.” Θυμήθηκα λοιπόν την εξίσωση του Ησύχιου που αναφέρεις στην ανάρτηση: “Βρέκυν = τὸν Βερέκυντα, τὸν Βρίγα”. Φαίνεται να είναι το ίδιο που μαρτυρείται στην παλαιο-Φρυγική επιγραφή ως “FΡΕΚΥΝ” με δίγαμμα
    (απαντάται νομίζω και άπαξ ως FΡΕΚΑΝ). Βάση της συχνότητας, της θέσης που εμφανίζεται και του περιεχομένου των πινακίδων σημασιολογικά φαίνεται εντάξει. Μήπως όμως γνωρίζεις πως προκύπτει και ετυμολογικά; Το πιο κοντινό για το *wrek-es που μπόρεσα να σκεφτώ με βάση το κοπάδι είναι κάποια σχέση με το *wrh2-en (P-Ind-Ir. *varna-ka, arm: garn, kurd: garik)
    π.χ *wrh2.n-kos (Βάρνακας) αλλά δεν ξέρω αν στέκει. Θα ήθελα επίσης τη γνώμη σου για το αν θα μπορούσε να κατάγεται από κοινή Ελληνο-Φρυγική πηγή με το εθνωνύμιο.

    • Καλώς τον Φύγεβρι!!!

      Λοιπόν, το πρώτο που θα ρωτήσω είναι αν είναι σίγουρη η σημασία «μαντρί, κοπάδι» γιατί υπάρχει και το λήμμα του Ησυχίου βράγος = ἕλος (η παλαιότερη μορφή θα ήταν σίγουρα *βρέγος, λ.χ. βένθος,θέρσος,κέρτος > βάθος, θάρσος/θράσος, κράτος).

      βρα· ἀδελφοί, ὑπὸ Ἰλλυρίων
      βράγος· ἕλος
      βραγχία· ἡ περιτράχηλος ἀλγηδών

      Το δεύτερο που θα πω είναι πως αν δεκτούμε την ετυμολογία για «μαντρί, κοπάδι» υπάρχει μια ΙΕ ρίζα που ταιριάζει τέλεια.

      *wer- = «δένω (μαζί)» > *wrētos (ή *wreh1-tos) = «αγέλη, κοπάδι»

      Τώρα για το αν τα εθνωνύμια των Φρυγών Φρύγες, Βρύγες, Βερέκυντες σχετίζονται με αυτό, δεν μπορώ να πω τίποτε με βεβαιότητα. Θεωρητικά φυσικά μπορεί, αν και υπάρχει και η ρίζα *bherg’h- «ψηλά» πουμπορεί να κρύβεται πίσω από τους Φρύγες.

  2. pu2keqiri

    Διόλου σίγουρη δεν είναι η σημασία της λέξης στο άρθρο, εξ’ου και η περαιτέρω βολιδοσκόπηση. Μέχρι στιγμής αδυνατώ να την επιβεβαιώσω στη γνωστή βιβλιογραφία. Πράγματι, το *bhergh είναι μακράν το πιο ασφαλές (ενθυμούμενοι και τις υπώρειες στο Βέρμιο), το είχα ξεχάσει. Αρχικά αυτό που είχα κατά νου είναι πως όπως τα παράγωγα του *welsu δίνουν τους πάμπολλους σχηματισμούς που μας έχεις αναλύσει και αντανακλούν τον πρώϊμο ποιμενικό/βουκολικό χαρακτήρα των πρωτο-Ελλήνων, μήπως συμβαίνει κατ’αναλογία κάτι αντίστοιχο και με τους γλωσσικούς συγγενείς τους. Ευχαριστώ πολύ!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s