Η Φρυγική γλώσσα #2: γλωσσολογική ανάλυση

(συνέχεια από το μέρος #1)

Πριν περάσω στην φωνολογική ανάλυση της φρυγικής γλώσσας πρέπει πρώτα να παραθέσω τις γνωστές φρυγικές λέξεις:

1) βέδυ = νερό. Ο όρος εισήλθε στην ορφική ορολογία αν και πολλοί αγνοούσαν το φρυγικό νόημα της λέξης και πίστευαν ότι σήμαινε αέρας (μεταξύ αυτών και οι Μακεδόνες ιερείς). Ο Στέφανος Βυζάντιος ετυμολογεί την Μακεδονική Ἔδεσσα «διὰ τὴν τῶν ὑδάτων ῥυμήν» και πολλοί πιστεύουν ότι σχετίζεται με το φρυγικό βέδυ = νερό.

Η λέξη προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *wed– «νερό», δηλαδή από τον ε-βαθμό ablaut του πρώτου μορφήματος της λέξης *wod-r. «νερό». Το Αρμενικό get = ποτάμι προέρχεται επίσης από τον ε-βαθμό της ρίζας.

bedu Edessa

2) βέκος = ψωμί. Υπάρχουν δύο θεωρίες για την ετυμολογία που θα συζητηθούν παρακάτω.

3) ἀδαμνεῖν = φιλεῖν και ἀδάμνας = φίλος

Ίσως να προέρχεται από το αθροιστικό *sm.-  > ἀ- κολλημένο σε θέμα συγγενές του ελληνικού θαμίζω = έρχομαι συχνά ~ θαμώνας κάνοντας τους φρυγικούς φίλους «αυτούς που είναι συχνά μαζί».

4) ἀζένα = πώγωνα ( = γένι). Η ρίζα είναι *g’enu– (λ.χ. γένεϝ-ιον >γένειον)

5) ἔζις = ἐχῖνος (σκαντζόχοιρος). Η ΙΕ ρίζα είναι *h1eg’his

6) Ἀκρισίας = Κρόνος (να παρατηρηθεί η ομοιότητα του ονόματος με τον μυθικό Ἀκρισιό)

7) ἄκριστιν = πέπτριαν/ἀλέτριδα

8) Ἀδαγύους = ερμαφρόδιτος θεός

9) ἀργυῖτας = τὴν λαμίαν

10) Βρέκυν = τὸν Βερέκυντα

11) Βαγαῖος = Ζεύς Φρύγιος, περιγράφεται σαν «δώτωρ ἐάων», δηλαδή «δότης αγαθών». Η ΙΕ ρίζα είναι *bhagos= «αυτός που μοιράζει» και έχει δώσει τον σανσκριτικό όρο Bhaga, την Ιρανο-Σλαβική λέξη για «θεό» Baga/Bogŭ, την σλαβική λέξη για τον πλούσιο bogatŭ και την ελληνική λέξη φάγος = «αυτός που τρώει, παίρνει την μερίδα του».

12) Βάμβαλον = αἰδοῖον

13) γλούρεα = χρυσά & γλουρός = χρυσός. Η λέξη έχει την ίδια καταγωγή με το ελληνικό χλωρός (*g’hl.h3-ros) εν τέλει από την ρίζα *g’hel- «λάμπω» που έχει δώσει τα αγγλικά gold και yellow.

14) γέλαρος = ἀδελφού γυνή

15) ἀττάλη = φάρυξις

16) Βαλήν = Βασιλεύς. Η ρίζα μάλλον είναι το *bel-«δυνατός» που έδωσε το ελληνικό βέλτερος, το σανσκριτικό bala = δυνατός, το σερβο-κροατικό bolje = καλύτερα και το λατινικό debilis = «αδύναμος».

17) βρικίσματα = ὄρχησις Φρυγιακή

18) γάνος = ὕαινα

19) δάος = ὑπὸ Φρυγῶν λύκος. Η ρίζα είναι *dhawos και έδωσε τα ελληνικά θώς (<θάος) και θαῦνον.

20) ἐγκεραύλης = αὐλῶν

21) ζέλκια = λάχανα και ο πρασοειδής ἰχθύς ζελκάνη. Η ρίζα είναι η *g’hel- και εδώ σημαίνει «πράσινος» (λ.χ. σλαβ. zelenŭ)

22) ζεῦμαν = τὴν πηγή Φρύγες. Η λέξη αντιστοιχεί στο ελληνικό χεῦμα (*g’heu-mn.) από την ρίζα *g’heu– «χέω» (λ.χ. Υδροχόος).

23) κίμερος = νοῦς Φρύγες

24) Κύβελα = ὄρη Φρυγίας

25) μᾶ = πρόβατα Φρύγες

26) Μαζεύς = ὁ Ζεύς παρὰ Φρυξί. Ίσως παραλλαγή του Βαγαῖος (Βαγε-> Μαγε- > Μαζε-) ίσως από την ρίζα *meg’h2s (μέγας, λατιν. magnus)

Φωνολογία:

1) Τα ΠΙΕ ηχηρά δασέα *{bh,dh,gh} έχασαν την δασύτητά τους και έγιναν ηχηρά κλειστά {b,d,g}:

*bhagos > Βαγαῖος, *dhawos > δάος, g’hl.h3-ros = γλουρός

2) Για τα ΠΙΕ ηχηρά κλειστά *{b,d,g} οι απόψεις διίστανται. Υπάρχουν αυτοί που πιστεύουν ότι απηχηροποιήθηκαν συστηματικά σε {p,t,k} όπως και στην Αρμενική και αυτοί που δεν το δέχονται. Μάλλον η απηχηροποίηση δεν είναι συστηματική, αλλά συμβαίνει ενίοτε:

*bhagos > Βαγαίος, αλλά Φρύγες~Βρύκες~Βερέκυντες

*wed-> βέδυ & *doru- «ξύλο, δένδρο» > Δορύλαιον, αλλά *diwos > tios (γενική του θεού σε επιγραφές) και ο Στέφανος Βυζαντινός γράφει:

Δημοσθένης δ’ἐν Βιθυνιακοῖς φησι κτιστὴν τῆς πόλεως γενέσθαι Πάταρον ἑλόντα Παφλαγονίαν, καὶ ἐκ τοῦ τιμᾶν τὸν Δία Τίον προσαγορεῦσαι.

3) Τα ΠΙΕ άηχα κλειστά  *{p,t,k} φαίνεται να διατηρήθηκαν αυτούσια: *meh2tēr > mātār, *penkwe > pinke (πέντε), *g’hel-kiom > ζέλκια

4) Το μόνο συλλαβικό ένηχο που γνωρίζουμε την τροπή του είναι το *n. και ανέπτυξε ένα αναπτυκτικό /a/: λ.χ. τα ουδέτερα σε *-mn. > -μαν

*h1no-mn. > όνομαν, κένεμαν/κνούμαν, *g’heu-mn. > ζεῦμαν

Γνωρίζουμε ότι η δοτική του knouman  ήταν knoumanei (σαν να λέγαμε στα ελληνικά ὀνόμανει αντί για ὀνόματι).

5) Τα χειλοϋπερωικά *kw,gw,*gwh φαίνεται να έγιναν απλά υπερωικά (*kwe > ke ~ ελλην. τε ~ λατιν. que, *ad-kwe > akke ~ λατιν. atque, *h2ekweh2> akkalos, *penkwe> pinke).

Μία τυπική έκφραση σε κατάρες είναι το «με δεως κε ζεμελως κε» ~ (όποιος πειράξει αυτό το μνήμα να υποστεί κακό) «από θεούς τε θνητούς τε».

deos-zemelos

Η λέξη ζεμελoς = «θνητός» κυριολεκτικά σημαίνει «γήινος, επιχθόνιος» και προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *dhg’hem- «γη», όπως το λατινικό hοmō = «άνθρωπος» και οι λιθουανικοί όροι για τον «άνθρωπο» žmuo ~ «επιχθόνιος» και žmogus ~ «γαιοβάτης». Με άλλα λόγια, το φρυγικό ζεμελος είναι συγγενής του ελληνικού χθαμαλός/χαμηλός.

Η λέξη δεoς = «θεός» έχει την ίδια ακριβώς ετυμολογία με την ελληνική λέξη (IE *dhh1s-òs > thehòs/dehòs > θεός/δεός).

Δυστυχώς δεν μπορούμε να εξακριβώσουμε εάν το βέκος = ψωμί προέρχεται από τη ρίζα *bheh1g– «ψήνω» (bake, φώγω) με απηχηροποίηση *g>k ή από τη ρίζα *pekw– «ετοιμάζω φαί» (ελλην. πέσσω/πέψις, λατιν. coquus = «μάγειρας» > αγγλ. cook) με ηχηροποίηση *p>b.

6) Επίσης οι απόψεις διίστανται στο εάν η Φρυγική είναι γλώσσα centum ή satem. Τα «ζ» που έχουμε από το ΙΕ *g’h (αζένα, ἔζις, ζέλκια, ζεῦμαν, ζεμελως) είναι όλα πριν από εμπρόσθια φωνήεντα (e,i) και, κατα συνέπεια, η συριστικοποίηση/προστριβοποίησή τους ίσως είναι δευτερογενής παρά προϊόν σατεμοποίησης. Εξάλλου, το γλουρός (< *g’hl.h3-ros) και το όνομα Βενάγoνoς (< *-g’onh1os) δείχνουν εξέλιξη του τύπου centum.

7) Από το Φρυγικό όνομα Ξεῦνα, αντλήσαμε την φρυγική λέξη ξεῦνος = ξένος (<*ksenwos) η οποία δείχνει προχειλίωση (prelabialization) όπως η ελληνική προουράνωση (prepalatalization) του τύπου *mn.-iad- > *μαν-jάδ- > Μαινάς και *ubh-n.-jō > ὑφάν-jω > ὑφαίνω, αλλά ὕφαν-σις/ὑφαντικός.

8) Τα βραχέα φωνήεντα διατηρήθηκαν, ενώ από τα μακρά έχουμε *ē>ā (*mātēr >mātār αλλά αιτιατική māteran, αρσεν. όνομα Imān με γενική Imenos και θηλυκό πατρωνυμικό Imeneia) και *ō>οu (*g’hl.h3-ros > glōròs > γλουρός).

9) Συνέβη τροπή *o>u πριν από n (λ.χ. kakun = κακόν, avtun = αυτόν).

10)  Κατά τον Brixhe συνέβη μονοφθογγοποίηση *ei>ē.

Brixhe Phrygian2

Advertisements

7 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

7 responses to “Η Φρυγική γλώσσα #2: γλωσσολογική ανάλυση

  1. pu2keqiri

    Καλησπέρα Σμερδαλέε!

    Χθες έπεσε το μάτι μου σε ένα άρθρο του Emmett Bennett σε ένα αρχαιολογικό περιοδικό για τη Μυκηναϊκή Πύλο. Γράφει η λεζάντα: “Ενεπίγραφη πινακίδα σελιδόσχημου τύπου από το ανάκτορο
    του Νέστορα (Άνω Εγκλιανό) Υστεροελλαδική ΙΙΙΒ […] Το κείμενο φέρει μικρή επικεφαλίδα που αναφέρει τοπωνύμιο και τη λέξη *Fρέγες (we-re-ke) που σημασιολογικά σχετίζεται με τη λέξη μαντρί ή κοπάδι.” Θυμήθηκα λοιπόν την εξίσωση του Ησύχιου που αναφέρεις στην ανάρτηση: “Βρέκυν = τὸν Βερέκυντα, τὸν Βρίγα”. Φαίνεται να είναι το ίδιο που μαρτυρείται στην παλαιο-Φρυγική επιγραφή ως “FΡΕΚΥΝ” με δίγαμμα
    (απαντάται νομίζω και άπαξ ως FΡΕΚΑΝ). Βάση της συχνότητας, της θέσης που εμφανίζεται και του περιεχομένου των πινακίδων σημασιολογικά φαίνεται εντάξει. Μήπως όμως γνωρίζεις πως προκύπτει και ετυμολογικά; Το πιο κοντινό για το *wrek-es που μπόρεσα να σκεφτώ με βάση το κοπάδι είναι κάποια σχέση με το *wrh2-en (P-Ind-Ir. *varna-ka, arm: garn, kurd: garik)
    π.χ *wrh2.n-kos (Βάρνακας) αλλά δεν ξέρω αν στέκει. Θα ήθελα επίσης τη γνώμη σου για το αν θα μπορούσε να κατάγεται από κοινή Ελληνο-Φρυγική πηγή με το εθνωνύμιο.

    • Καλώς τον Φύγεβρι!!!

      Λοιπόν, το πρώτο που θα ρωτήσω είναι αν είναι σίγουρη η σημασία «μαντρί, κοπάδι» γιατί υπάρχει και το λήμμα του Ησυχίου βράγος = ἕλος (η παλαιότερη μορφή θα ήταν σίγουρα *βρέγος, λ.χ. βένθος,θέρσος,κέρτος > βάθος, θάρσος/θράσος, κράτος).

      βρα· ἀδελφοί, ὑπὸ Ἰλλυρίων
      βράγος· ἕλος
      βραγχία· ἡ περιτράχηλος ἀλγηδών

      Το δεύτερο που θα πω είναι πως αν δεκτούμε την ετυμολογία για «μαντρί, κοπάδι» υπάρχει μια ΙΕ ρίζα που ταιριάζει τέλεια.

      *wer- = «δένω (μαζί)» > *wrētos (ή *wreh1-tos) = «αγέλη, κοπάδι»

      Τώρα για το αν τα εθνωνύμια των Φρυγών Φρύγες, Βρύγες, Βερέκυντες σχετίζονται με αυτό, δεν μπορώ να πω τίποτε με βεβαιότητα. Θεωρητικά φυσικά μπορεί, αν και υπάρχει και η ρίζα *bherg’h- «ψηλά» πουμπορεί να κρύβεται πίσω από τους Φρύγες.

  2. pu2keqiri

    Διόλου σίγουρη δεν είναι η σημασία της λέξης στο άρθρο, εξ’ου και η περαιτέρω βολιδοσκόπηση. Μέχρι στιγμής αδυνατώ να την επιβεβαιώσω στη γνωστή βιβλιογραφία. Πράγματι, το *bhergh είναι μακράν το πιο ασφαλές (ενθυμούμενοι και τις υπώρειες στο Βέρμιο), το είχα ξεχάσει. Αρχικά αυτό που είχα κατά νου είναι πως όπως τα παράγωγα του *welsu δίνουν τους πάμπολλους σχηματισμούς που μας έχεις αναλύσει και αντανακλούν τον πρώϊμο ποιμενικό/βουκολικό χαρακτήρα των πρωτο-Ελλήνων, μήπως συμβαίνει κατ’αναλογία κάτι αντίστοιχο και με τους γλωσσικούς συγγενείς τους. Ευχαριστώ πολύ!

  3. Γεια σου Σμερδαλέε, όπως κατάλαβες κόλησα με το μπλογκ σου τελευταια γιατι είναι πολυ ενδιαφέρον. Υπάρχει περίπτωση η μακεδονική γλώσσα να είναι πλησιεστερη στην φρυγική αντι των νοτίων γλωσσών; Δηλαδή να υπάρχει μια βόρεια και νότια υπο-κατηγορία γλωσσών όπως είναι στις γερμανικες και στις σλαβικές γλώσσες εξού και η ανικανότητα να καταλαβαίνουν τα Μακεδονικά χωρίς μεταφραστή. Αν είναι έτσι μπορει να μην μιλάμε για ελληνική γλώσσα αλλα για κατι συγγενικό.

    Και κάτι αλλο, οπως καταλαβαινω το όνομα Ελλάς αναφερόταν μονο στο πολιτισμένο νότιο μισό της χερσονήσου άρα ήταν αυστηρος γεωγραφικός όρος. Απο θεσσαλία και πάνω αρχίζουν οι μισοβάρβαροι. Ο Παυσανίας όμως τον 2 μ.χ αιώνα δεν πάει βόρεια της Φωκίδας και ξεχωρίζει Έλληνες και Μακεδόνες μετά απο 500 χρόνια.

    • Γεια σου Αρχέλαε.

      1) Για την ακριβή θέση της αρχαίας Μακεδονικής επί του Ελληνο-Φρυγικού γλωσσικού συνεχούς που κάποτε υπήρχε, ό,τι και να πούμε θα λογαριάζουμε χωρίς τον ξενοδόχο, γιατί δεν έχουμε αρκετές επιγραφές στη μακεδονική (η μοναδική πλήρως διαλεκτική επιγραφή που έχουμε είναι ο κατάδεσμος της Πέλλας, αλλά όσο είναι μοναδική δεν ξέρουμε αν τα διαλεκτικά της στοιχεία είναι μακεδονικά), αλλά μόνο σποραδικές απαντήσεις μακεδονικών τύπων σε επιγραφές που κατά τα άλλα είναι είναι στην Αττική (λ.χ. το άπαξ βορειοελληνικό αθέματο απαρέμφατο ανατιθήμειν σε μια κατά τα άλλα αττική επιγραφή της κεντρικής Μακεδονίας, έναντι του αττικοϊωνικού ανατιθέναι, δείχνει έναν απαρεμφατικό τύπο που είναι τυπικός των διαλεκτικών επιγραφών της Ηπείρου).

      Οσο δεν έχουμε την πλήρη εικόνα της μακεδονικής κλιτικής/λειτουργικής μορφολογίας, εννοείται πως δεν μπορούμε να εξακριβώσουμε την ακριβή θέση της μακεδονικής σε αυτό το συνεχές. Αν ξέραμε λ.χ. τη μέση φωνή της μακεδονικής θα μπορούσαμε αμέσως να εξακριβώσουμε τη θέση της, γιατί η Φρυγική δείχνει συντηρητική (για ΙΕ γλώσσα) μέση φωνή του τόπυο αββερετορ = λατ. ad-fertur (IE *-tor) = «φέρεται», ενώ η Ελληνική, η Αρμενική και η Αλβανική έχουν καινοτομίσει στη μέση φωνή, εισάγοντας τους προσωπικούς δείκτες -m-,-s-,-t- και αντικαθιστώντας το τελικό ΙΕ *-r με *-i (έτσι προέκυψαν τα γνωστά μας -μαι,-σαι, -ται (πρώιμο ελληνικό -τοι, που διατηρήθηκε στην αρκαδοκυπριακή, λ.χ. αρκαδικό ἔσετοι = ἔσεται). Το αλβανικό lidhem = δένομαι πάει πίσω στο πρωτοαλβανικό *lidzemai και το ίδιο μάλλον ισχύει για το αρμενικό berim = φέρομαι. Η φρυγική, περιέργως, στη μέση φωνή δεν συμφωνεί με αυτές τις τρεις γλώσσες.

      Γνωρίζοντας, λοιπόν, την φρυγική και ελληνική μέση φωνή, αν γνωρίζαμε την γνήσια μακεδονική μέση φωνή, θα μπορούσαμε να πούμε αν ήταν ελληνική, πιο κοντά στην ελληνική, ή πιο κοντά στην φρυγική.

      Πάντως, τα λίγα ψίχουλα μακεδονικής μοροφλογίας που γνωρίζουμε είναι συμβατά με την ελληνική μορφολογία.

      2) Για τον όρο Ἑλλάς. Στην Ιλιάδα (που πήρε την οριστική μορφή της γύρω στο 730 π.Χ.) ο όρος Ἑλλάς δηλώνει την πεδιάδα γύρω από το δέλτα του Σπερχειού. Στην Οδύσσεια (που πήρε την οριστική της μορφή 1-2 γενιές μετά την Ιλιάδα), ο όρος Ἑλλάς έχει αποκτήσει γενικότερη σημασία (λ.χ. ο ισχυρίσμός της Πηνελόπης ότι ο Οδυσσέας ήταν πασίγνωστος καθ Ἑλλάδα καὶ μέσον Ἄργος = σε όλη την Ελλάδα και το μέσο Άργος).

      Κατά την κλασική περίοδο, ο όρος Ελλάς μπορούσε να δηλώσει την σημερινή ανατολική Στερεά, όλη την Στερέα και Θεσσαλία και, τέλος, όλη την χερσόνησο νοτίως του Ολύμπου. Στα χρόνια του Στράβωνα, υπήρχαν πια ένα σωρό διαφορετικοί ορισμοί της Ελλάδος, με τον γεωγραφικά ευρύτερο από αυτούς να περιλαμβάνει τη Μακεδονία και την Ήπειρο ως τα Κεραύνια όρη.

      Ταυτόχρονα, όμως, ο όρος Ελλάς άρχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη ρωμαϊκή επαρχία Αχαΐας (Πελοπόννησος και Στερεά νοτίως του Σπερχειού και ανατολικά του Αχελώου). Αυτή είναι η Ελλάδα που περιγράφει ο Παυσανίας τον 2ο μ.Χ. αιώνα, όπως εξηγείται στην εισαγωγή αυτού του βιβλίου για την περιήγηση του Παυσανία (σλδ. 58-60).

      Κατά την ύστερη αρχαιότητα, αυτή είναι η κατεξοχήν σημασία του όρου «Ελλάς». Οι κάτοικοι της επαρχίας Αχαΐας, ως κάτοικοι Ελλάδος, μερικές φορές περιγράφονται γεωγραφικά ως «Έλληνες», από πηγές όπως ο Ζώσιμος και ο Προκόπιος.

      Πάντως, το βιβλίο για τον Παυσανία στο οποίο σε παρέπεμψα, έχει 2-3 σελίδες (σλδ 58-60) για την σημασία του όρου «Ελλάς» κατά την κλασική, ελληνιστική, και πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο. Έχει και ένα ενδιαφέρον χωρίο του Πολυβίου στο οποίο, όταν ο Φίλιππος Ε’ της Μακεδονίας εξεστράτευσε κατά των Αιτωλών, οι Ρωμαίοι του έστειλαν τελεσίγραφο να πάρει τις δυνάμεις του και να φύγει από την Ελλάδα. Ο Φίλιππος απάντησε στους Ρωμαίους «ποιον ορισμό της Ελλάδος έχετε κατά νου, γιατί εγώ εξεστράτευσα κατά των Αιτωλών, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν είναι Έλληνες [=Ελλαδίτες, κάτοικοι Ελλάδος]».

      • Ώπα, ξέχασα να σχολιάσω το τελευταίο θέμα που ανέφερες.

        Ο διαχωρισμός Ελλήνων και Μακεδόνων συνέχισε και κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, επειδή την διατήρησε η προπαγάνδα της Ρώμης. Για να δικαιολογήσουν την επέμβασή της στην κυρίως Ελλάδα, οι Ρωμαίοι ισχυρίστηκαν ότι είχαν έρθει για να απελευθερώσουν τους Έλληνες από τους Μακεδόνες. Υπάρχει ένα σχετικά καινούριο βιβλίο με θέμα την ρωμαϊκή εκμετάλλευση του ελληνικού σλόγκαν της ελευθερίας.

        Ο Πλούταρχος λ.χ. γράφει ότι όταν ο Τίτος Φλαμινίνος διακήρυξε την ελευθερία των Ελλήνων από τους Μακεδόνες στην Κόρινθο, ο κόσμος αναφώνησε τόσο δυνατά από τη χαρά του που από τον δυνατό ήχο συνέβη ῥῆξις ἀέρος και έπεσαν ακαριαία κάτω τα κοράκια που πετούσαν από πάνω.

        Δες λ.χ. εδώ και, κυρίως, εδώ.

        τὸ δὲ πολλάκις λεγόμενον εἰς ὑπερβολὴν τῆς φωνῆς καὶ μέγεθος ὤφθη τότε. κόρακες γὰρ ὑπερπετόμενοι κατὰ τύχην ἔπεσον εἰς τὸ στάδιον. αἰτία δὲ ἡ τοῦ ἀέρος ῥῆξις: ὅταν γὰρ ἡ φωνὴ πολλὴ καὶ μεγάλη φέρηται, διασπώμενος ὑπ᾽ αὐτῆς οὐκ ἀντερείδει τοῖς πετομένοις, ἀλλ᾽ ὀλίσθημα ποιεῖ καθάπερ κενεμβατοῦσιν, εἰ μὴ νὴ Δία πληγῇ τινι μᾶλλον ὡς ὑπὸ βέλους διελαυνόμενα πίπτει καὶ ἀποθνῄσκει, δύναται δὲ καὶ περιδίνησις εἶναι τοῦ ἀέρος, οἷον ἑλιγμὸν ἐν πελάγει καὶ παλιρρύμην τοῦ σάλου διὰ μέγεθος λαμβάνοντος.

        Ο Πολύβιος που ήταν σχεδόν σύγχρονος με τα γεγονότα φυσικά δεν γράφει τίποτε τέτοιο. Αυτό σημαίνει ότι ο Πλούταρχος (που γράφει 350 χρόνια μετά τα γεγονότα) εδώ ακολουθεί μια φιλορωμαϊκή εκδοχή που δημιουργήθηκε αργότερα, με στόχο να τονίσει πως η Ρωμαϊκή επέμβαση είχε γίνει με «αγαθές» διαθέσεις για την απελευθέρωση των καταπιεσμένων Ελλήνων.

        Ένας βασικός στόχος της ρωμαϊκής ιστοριογραφίας ήταν να παρουσιάζει τους Ρωμαίους πάντοτε από τη μεριά του δικαίου, δλδ να επεμβαίνουν πάντοτε με αγαθά κίνητρα.

        Όλοι οι επεκτατικοί πόλεμοι των Ρωμαίων παρουσιάζονται στη ρωμαϊκή ιστοριογραφία είτε ως προληπτική επίθεση για την ακύρωση μελλοντικής εισβολής στην Ιταλία (χαρτί που έπαιξαν στους πολέμους κατά των Μακεδόνων και του Μιθριδάτη) είτε ως βοήθεια καταπιεσμένων συμμάχων.

      • Συμπλήρωμα:

        Αρχέλαε, βρήκα το χωρίο του Πολυβίου με τον Φιλιππο Ε’ και τους Ρωμαίους που ανέφερα παραπάνω:

        [Πολύβιος, 18.5.8] ἐκχωρεῖν Ἑλλάδος καὶ πῶς ἀφορίζετε ταύτην; αὐτῶν γὰρ Αἰτωλῶν οὐκ εἰσὶν Ἕλληνες οἱ πλείους: τὸ γὰρ τῶν Ἀγραῶν ἔθνος καὶ τὸ τῶν Ἀποδωτῶν, ἔτι δὲ τῶν Ἀμφιλόχων, οὐκ ἔστιν Ἑλλάς
        —–

        Ο Φίλιππος είχε εκστρατεύσει στην Αιτωλία, οι Ρωμαίοι του είπαν να μην ξαναεκστρατεύσει στην Ελλάδα και να πάρει τις δυνάμεις του από εκεί, και ο Φίλιππος απάντησε «πως ορίζετε την Ελλάδα εσείς;» [Ἑλλάδος καὶ πῶς ἀφορίζετε ταύτην] «γιατί εγώ εξεστράτευσα κατά των Αιτωλικών εθνών, τα περισσότερα από τα οποία δεν είναι Έλληνες (οὐκ εἰσὶν Ἕλληνες οἱ πλείους) και κατοικούν σε μέρη που δεν ανήκουν στην Ελλάδα (οὐκ ἔστιν Ἑλλάς).

        Εδώ ο Φίλιππος, βολικά προτίμησε έναν ορισμό της Ελλάδος που πλησίαζε αυτόν του Εφόρου, που όρισε τον Αχελώο ως το δυτικό όριο της Ελλαδος.

        —-

        Ορισμοί της Ελλάδος (από τις σελίδες 58-9 του βιβλίου του William Hutton που παρέθεσα στο προηγούμενο σχόλιο):

        [σλδ 58] a curious fact emerges: Pausanias seems to have no fixed idea at all as to what constitutes Hellas. Actually, this fact is hardly surprising when one considers the remarkable geographical fluidity of this term throughout the history of Greek literature.

        Μετάφραση: «προκύπτει ένα περίεργο συμπέρασμα: ο Παυσανίας φαίνεται να μην είχε ξεκάθαρη ιδέα για τα ακριβή όρια της Ελλάδος. Το γεγογός αυτό δεν αποτελεί έκπληξη για όποιον έχει εξετάσει την αξιοσημείωτη γεωγραφικη ρευστότητα του όρου στην ιστορία της Ελληνικής γραμματείας.

        Η σελίδα συνεχίζει με διάφορους ορισμούς της Ελλάδος:

        1) Ο Ψευδο-Σκύλαξ ορίζει την «συνεχή Ελλάδα» (το «συνεχής» είναι σε αντιαδιαστολή με τις «σημειακές» αποικίες) ως την περιοχή που έχει ως δυτικό όριο την Αμβρακία και ως βόρειο όριο το δέλτα του Πηνειού. Αυτός ο ορισμός πάει πίσω στον Αθηναίο γεωγράφο Φιλέα.

        2) Σύμφωνα με τον Ηρακλείδη τον Κρητικό (Ψευδο-Δικαίαρχος) γράφει ότι υπάρχουν κάποιοι που εσφαλμένα [κατά τη γνώμη του] αποκλείουν την Θεσσαλία από την Ελλάδα.

        3) Ο Ψευδο-Σκύμνος, ακολουθώντας τον Έφορο, ορίζει τον Αχελώο ως το δυτικό σύνορο της Ελλάδος (αυτό παρεμπιπτόντως ήταν αργότερα το σύνορο της ρωμαϊκής επαρχίας Αχαΐας/Ελλάδος), αποκλείωντας την Ακαρνανία από την Ελλάδα.

        4) Ο Στράβων θεωρεί την Ακαρνανία ως την δυτικότερη περιοχή της Ελλάδος (8.1.3) και θεωρεί ότι η Ελλάδα περιελάμβανε και την Μακεδονία (8.1.1).

        5) Ο Διονύσιος ο Περιηγητής όρισε την Ελλάδα ως την περιοχή που συμπεριελάμβανε και την Μακεδονία, η οποία βρισκόταν νοτίως του Ωρικού (Κεραύνια όρη) και δυτικά της Θράκης.

        6) Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (3.15.1, 3.15.14) ως Ελλάδα κατανοεί εκείνο το τμήμα της ρωμαϊκής επαρχίας Αχαΐας που βρίσκεται πάνω από την Πελοπόννησο (δηλαδή την σημερινή Στερεά μεταξύ του Αχελώου και του Σπερχειού).

        Ο Hutton (σλδ 60) κλείνει τη συζήτηση με την απάντηση του Φιλίππου Ε΄στους Ρωμαίους και, πριν από αυτήν, με την παρατήρηση πως η παραπάνω σύγχυση προέκυψε επειδή η «Ελλάδα» ουδέποτε είχε ενοποιηθεί πολιτικά και, συνεπώς, τα «σύνορά» της περέμεναν υποθετικά:

        […] from the fact that “Greece” never had borders that were more than hypothetical. In a land that was never politically unified in any meaningful sense, whether a particular territory or people belonged to Hellas was largely a matter of ethnic aspirations and prejudices.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.