Η Φρυγική γλώσσα #1: Προλεγόμενα

Η φρυγική είναι αναμφίβολα η περισσότερο γνωστή παλαιοβαλκανική γλώσσα. Εντάσσεται στις παλαιοβαλκανικές γλώσσες διότι στην αρχαιότητα ήταν γνωστό ότι οι Φρύγες είχαν μεταναστεύσει στην Μικρά Ασία από τα Βαλκάνια λίγο μετά τα Τρωικά. Όσο περισσότερο την κατανοούσαν οι γλωσσολόγοι τόσο πιο πολύ συνειδητοποιούσαν τις ομοιότητες που έχει με την ελληνική. Σήμερα, οι περισσότεροι γλωσσολόγοι μιλάνε για Ελληνο-Φρυγικό κλάδο της ΙΕ οικογένειας, δηλαδή πιστεύουν ότι η Ελληνική και Φρυγική γλώσσα κατάγονται από κοινό γλωσσικό πρόγονο που μιλιόταν στα Βαλκάνια κατά την περίοδο 2500-2000 π.Χ. Ο Ελληνο-Φρυγικός κλάδος με τη σειρά του μαζί με τον Αρμενικό και τον Ινδο-Ιρανικό («Άριο») σχηματίζουν τον λεγόμενο Ελληνο-Άριο. Η γνώση μας για την φρυγική γλώσσα προέρχεται από 80 περίπου Παλαιοφρυγικές επιγραφές (750-450 π.Χ.) και από περισσότερες από 100 Νεοφρυγικές επιγραφές (1ος-2ος μ.Χ. αιώνας). Εκτός από τις επιγραφές, έχουμε και καμιά 50αριά φρυγικές «γλώσσες» που διασώθηκαν από τους αρχαίους λεξικογράφους.

Ο Ηρόδοτος πίστευε ότι η Φρυγική ήταν η αρχαιότερη γλώσσα του κόσμου. Για να «δικαιολογήσει» αυτήν του την πεποίθηση εφηύρε μια ιστορία με ένα «πείραμα» που έκανε ο Αιγύπτιος Φαραώ Ψαμμήτιχος Α΄ θέλοντας να εξακριβώσει ποια είναι η αρχαιότερη γλώσσα. Απομόνωσε δυο νεογέννητα και περίμενε ν΄ακούσει ποια θα είναι η γλώσσα που θα χρησιμοποιούσαν όταν θα πρωτομιλούσαν. Τα παιδιά είπαν «βέκος» που ήταν φρυγιστί το ψωμί και τότε ο φαραώ κατάλαβε ότι η Φρυγική είναι η παλαιότερη γλώσσα του κόσμου.

[Ηρδ. 2.2] [1] οἱ δὲ Αἰγύπτιοι, πρὶν μὲν ἢ Ψαμμήτιχον σφέων βασιλεῦσαι, ἐνόμιζον ἑωυτοὺς πρώτους γενέσθαι πάντων ἀνθρώπων· ἐπειδὴ δὲ Ψαμμήτιχος βασιλεύσας ἠθέλησε εἰδέναι οἵτινες γενοίατο πρῶτοι, ἀπὸ τούτου νομίζουσι Φρύγας προτέρους γενέσθαι ἑωυτῶν, τῶν δὲ ἄλλων ἑωυτούς. [2] Ψαμμήτιχος δὲ ὡς οὐκ ἐδύνατο πυνθανόμενος πόρον οὐδένα τούτου ἀνευρεῖν, οἳ γενοίατο πρῶτοι ἀνθρώπων, ἐπιτεχνᾶται τοιόνδε. παιδία δύο νεογνὰ ἀνθρώπων τῶν ἐπιτυχόντων δίδωσι ποιμένι τρέφειν ἐς τὰ ποίμνια τροφήν τινα τοιήνδε, ἐντειλάμενος μηδένα ἀντίον αὐτῶν μηδεμίαν φωνὴν ἱέναι, ἐν στέγῃ δὲ ἐρήμῃ ἐπ᾽ ἑωυτῶν κέεσθαι αὐτά, καὶ τὴν ὥρην ἐπαγινέειν σφι αἶγας, πλήσαντα δὲ γάλακτος τἆλλα διαπρήσσεσθαι· [3] ταῦτα δὲ ἐποίεέ τε καὶ ἐνετέλλετο Ψαμμήτιχος θέλων ἀκοῦσαι τῶν παιδίων, ἀπαλλαχθέντων τῶν ἀσήμων κνυζημάτων, ἥντινα φωνὴν ῥήξουσι πρώτην· τά περ ὦν καὶ ἐγένετο. ὡς γὰρ διέτης χρόνος ἐγεγόνεε ταῦτα τῷ ποιμένι πρήσσοντι, ἀνοίγοντι τὴν θύρην καὶ ἐσιόντι τὰ παιδία ἀμφότερα προσπίπτοντα βεκὸς ἐφώνεον, ὀρέγοντα τὰς χεῖρας. [4] τὰ μὲν δὴ πρῶτα ἀκούσας ἥσυχος ἦν ὁ ποιμήν· ὡς δὲ πολλάκις φοιτέοντι καὶ ἐπιμελομένῳ πολλὸν ἦν τοῦτο τὸ ἔπος, οὕτω δὴ σημήνας τῷ δεσπότῃ ἤγαγε τὰ παιδία κελεύσαντος ἐς ὄψιν τὴν ἐκείνου. ἀκούσας δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Ψαμμήτιχος ἐπυνθάνετο οἵτινες ἀνθρώπων βεκός τι καλέουσι, πυνθανόμενος δὲ εὕρισκε Φρύγας καλέοντας τὸν ἄρτον. [5] οὕτω συνεχώρησαν Αἰγύπτιοι καὶ τοιούτῳ σταθμησάμενοι πρήγματι τοὺς Φρύγας πρεσβυτέρους εἶναι ἑωυτῶν.

Ο Ηρόδοτος επίσης μας πληροφορεί για την μετανάστευση των Φρυγών από την Μακεδονία στην Ασία και ότι, κατά την γνώμη του, οι Αρμένιοι ήταν ανατολικοί άποικοι των Φρυγών:

[7.73][1] Φρύγες δὲ ἀγχοτάτω τῆς Παφλαγονικῆς σκευὴν εἶχον, ὀλίγον παραλλάσσοντες. οἱ δὲ Φρύγες, ὡς Μακεδόνες λέγουσι, ἐκαλέοντο Βρίγες χρόνον ὅσον Εὐρωπήιοι ἐόντες σύνοικοι ἦσαν Μακεδόσι, μεταβάντες δὲ ἐς τὴν Ἀσίην ἅμα τῇ χώρῃ καὶ τὸ οὔνομα μετέβαλον ἐς Φρύγας. Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι. τούτων συναμφοτέρων ἦρχε Ἀρτόχμης Δαρείου ἔχων θυγατέρα.

Ο Στράβων χρονολογεί την μετανάστευση «λίγο μετά τα Τρωικά». Αρχαιολογικά, «βαρβαρική» κεραμική βαλκανικής προέλευσης κάνει την εμφάνισή της στην Τρωάδα τον 11ο αιώνα π.Χ.:

[Στράβων 7.3.2] οἱ τοίνυν Ἕλληνες τοὺς Γέτας Θρᾷκας ὑπελάμβανον: ᾤκουν δ᾽ ἐφ᾽ ἑκάτερα τοῦ Ἴστρου καὶ οὗτοι καὶ οἱ Μυσοὶ Θρᾷκες ὄντες καὶ αὐτοὶ καὶ οὓς νῦν Μοισοὺς καλοῦσιν, ἀφ᾽ ὧν ὡρμήθησαν καὶ οἱ νῦν μεταξὺ Λυδῶν καὶ Φρυγῶν καὶ Τρώων οἰκοῦντες Μυσοί. καὶ αὐτοὶ δ᾽ οἱ Φρύγες Βρίγες εἰσί, Θρᾴκιόν τι ἔθνος, καθάπερ καὶ Μυγδόνες καὶ Βέβρυκες καὶ Μαιδοβιθυνοὶ καὶ Βιθυνοὶ καὶ Θυνοὶ, δοκῶ δὲ καὶ τοὺς Μαριανδυνούς. οὗτοι μὲν οὖν τελέως ἐκλελοίπασι πάντες τὴν Εὐρώπην, οἱ δὲ Μυσοὶ συνέμειναν.

[12.8.3] καὶ οἱ Λυδοὶ καὶ οἱ Μαίονες, οὓς Ὅμηρος καλεῖ Μῄονας, ἐν συγχύσει πώς εἰσι καὶ πρὸς τούτους καὶ πρὸς ἀλλήλους, ὅτι οἱ μὲν τοὺς αὐτοὺς οἱ δ᾽ ἑτέρους φασί: πρὸς δὲ τούτους, ὅτι τοὺς Μυσοὺς οἱ μὲν Θρᾷκας οἱ δὲ Λυδοὺς εἰρήκασι, κατ᾽ αἰτίαν παλαιὰν ἱστοροῦντες, ἣν Ξάνθος ὁ Λυδὸς γράφει καὶ Μενεκράτης ὁ Ἐλαΐτης, ἐτυμολογοῦντες καὶ τὸ ὄνομα τὸ τῶν Μυσῶν ὅτι τὴν ὀξύην οὕτως ὀνομάζουσιν οἱ Λυδοί: πολλὴ δ᾽ ἡ ὀξύη κατὰ τὸν Ὄλυμπον, ὅπου ἐκτεθῆναί φασι τοὺς δεκατευθέντας, ἐκείνων δὲ ἀπογόνους εἶναι τοὺς ὕστερον Μυσούς, ἀπὸ τῆς ὀξύης οὕτω προσαγορευθέντας: μαρτυρεῖν δὲ καὶ τὴν διάλεκτον: μιξολύδιον γάρ πως εἶναι καὶ μιξοφρύγιον: τέως μὲν γὰρ οἰκεῖν αὐτοὺς περὶ τὸν Ὄλυμπον, τῶν δὲ Φρυγῶν ἐκ τῆς Θρᾴκης περαιωθέντων ἀνελόντων τε τῆς Τροίας ἄρχοντα καὶ τῆς πλησίον γῆς, ἐκείνους μὲν ἐνταῦθα οἰκῆσαι τοὺς δὲ Μυσοὺς ὑπὲρ τὰς τοῦ Καΐκου πηγὰς πλησίον Λυδῶν.

[14.5.29] ὁ μὲν γὰρ Ξάνθος ὁ Λυδὸς μετὰ τὰ Τρωικά φησιν ἐλθεῖν τοὺς Φρύγας ἐκ τῆς Εὐρώπης καὶ τῶν ἀριστερῶν τοῦ Πόντου, ἀγαγεῖν δ᾽ αὐτοὺς Σκαμάνδριον ἐκ Βερεκύντων καὶ Ἀσκανίας. ἐπιλέγει δὲ τούτοις ὁ Ἀπολλόδωρος, ὅτι τῆς Ἀσκανίας ταύτης μνημονεύει καὶ Ὅμηρος ἧς ὁ Ξάνθος

“ Φόρκυς δὲ Φρύγας ἦγε καὶ Ἀσκάνιος θεοειδὴς
τῆλ᾽ ἐξ Ἀσκανίης.1 

ἀλλ᾽ εἰ οὕτως ἔχει, ἡ μὲν μετανάστασις ὕστερον ἂν εἴη τῶν Τρωικῶν γεγονυῖα, ἐν δὲ τοῖς Τρωικοῖς τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ ἐπικουρικὸν ἧκεν ἐκ τῆς περαίας ἐκ τῶν Βερεκύντων καὶ τῆς Ἀσκανίας. τίνες οὖν Φρύγες ἦσαν “ οἵ ῥα τότ᾽ ἐστρατόωντο παρ᾽ ὄχθας Σαγγαρίοιο,

Οι Φρύγες μνημονεύονται συχνά στην Ιλιάδα σαν ασιατικός λαός, αλλά αυτό είναι προϊόν αναχρονισμού, γιατί όπως αναφέρει και ο Ξάνθος ο Λυδός (τον οποίο μνημονεύει ο Στράβων) η μετανάστευσή τους στην Ασία έγινε «μετὰ τὰ Τρωικά».

Υπάρχουν επίσης Φρυγικά υπολείμματα στα Βαλκάνια. Στο έπος Τηλεγόνεια/Θεσπρωτίδα, ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως σύζυγος της βασίλισσας των Θεσπρωτών Καλλιδίκης και με την βοήθεια της Αθηνάς οδηγεί τους Θεσπρωτούς στον πόλεμο εναντίον των  γειτονικών «Βρυγών» τους οποίους βοηθά ο Άρης.

«Βρύγες» επίσης αναφέρονται να κατοικούν κάποτε δίπλα από την Επίδαμνο/Δυρράχιο. Στην Πελαγονία της Μακεδονίας, ο Στράβων αναφέρει «Βρύγες» να κατοικούν δίπλα στους Δερρίοπες/Δευρίοπες και αναφέρει την πόλη τους Κύδραι ενώ τα αρχαία ονόματα των λιμνών Πρεσπών ήταν Μικρά και Μεγάλη Βρυγηίς λίμνη αντίστοιχα. Εκεί κοντά και επί της Εγνατίας Οδού το Itinerarium Burdigalense αναφέρει το mutatio Brucida μεταξύ Ηράκλειας (Μοναστήρι) και Cledo [sic] (Λυχνιδός = Οχρίδα) λίγο πριν από το “finis Macedoniae et Ephyri [sic]” (σύνορο Μακεδονίας και Ηπείρου) που θεωρείται λατινική παραφθορά ενός τοπωνυμίου με θέμα Βρυγ- , ίσως ένα από τα μακεδονικά τοπωνύμια σε Βρυγ- που αναφέρει ο Στέφανος Βυζαντινός. Ο Στράβων θεωρούσε ότι το σύνορο της Μακεδονίας σε εκείνα τα μέρη ήταν το πέρασμα Πυλών μετά την Παρεμβολή η οποία συνήθως ταυτίζεται με το σημερινό πέρασμα Gjavat (Διαβάτι) πάνω από την Μεγάλη Πρέσπα. Δηλαδή το mutatio Brucida ήταν κάπου στην περιοχή της σημερινής Resen. Τέλος, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι κοντά στον Στρυμόνα ποταμό ο στρατός του Ξέρξη δέχθηκε επίθεση από «Βρύγους Θράκες», ενώ αναφέρει ότι, σύμφωνα με τους Μακεδόνες, οι «Κήποι του Μίδα» ήταν στην κεντρική Μακεδονία, κάτω από το όρος Βέρμιο.

Ας τα πάρουμε λοιπόν με τη σειρά.

«Βρύγοι» στην Επίδαμνο:

[Στράβων 7.7.8] ἀναμέμικται δὲ τούτοις τὰ Ἰλλυρικὰ ἔθνη τὰ πρὸς τῷ νοτίῳ μέρει τῆς ὀρεινῆς καὶ τὰ ὑπὲρ τοῦ Ἰονίου κόλπου: τῆς γὰρ Ἐπιδάμνου καὶ τῆς Ἀπολλωνίας μέχρι τῶν Κεραυνίων ὑπεροικοῦσι Βυλλίονές τε καὶ Ταυλάντιοι καὶ Παρθῖνοι καὶ Βρῦγοι: πλησίον δέ που καὶ τὰ ἀργυρεῖα τὰ ἐν Δαμαστίῳ, περὶ ἃ Δυέσται συνεστήσαντο τὴν δυναστείαν καὶ Ἐγχέλειοι, οὓς καὶ Σεσαρηθίους καλοῦσι: πρὸς δὲ τούτοις Λυγκῆσταί τε καὶ ἡ Δευρίοπος καὶ ἡ τρίπολις Πελαγονία καὶ Ἐορδοὶ καὶ Ἐλίμεια καὶ Ἐράτυρα.

«Βρύγοι» στην Πελαγονία:

[Στράβων 7.7.9] πρότερον μὲν οὖν καὶ πόλεις ἦσαν ἐν τοῖς ἔθνεσι τούτοις: τρίπολις γοῦν ἡ Πελαγονία ἐλέγετο, ἧς καὶ Ἄζωρος ἦν, καὶ ἐπὶ τῷ Ἐρίγωνι πᾶσαι αἱ τῶν Δευριόπων πόλεις ᾤκηντο, ὧν τὸ Βρυάνιον καὶ Ἀλαλκομεναὶ καὶ Στύβαρα: Κύδραι δὲ Βρύγων, Αἰγίνιον δὲ Τυμφαίων, ὅμορον Αἰθικίᾳ καὶ Τρίκκῃ: πλησίον δ᾽ ἤδη τῆς τε Μακεδονίας καὶ τῆς Θετταλίας περὶ τὸ Ποῖον ὄρος καὶ τὴν Πίνδον Αἴθικές τε καὶ τοῦ Πηνειοῦ πηγαί, ὧν ἀμφισβητοῦσι Τυμφαῖοί τε καὶ οἱ ὑπὸ τῇ Πίνδῳ Θετταλοί …

«Βρυγηίδες Λίμναι» και λήμματα σε Βρυγ-/Βρυκ- από τα «Ἐθνικά» του Στέφανου Βυζαντινού:

Βρυγίας = πόλις Μακεδονίας

Βρύγιον = πόλις Μακεδονίας

Βρύκαι/Βρυκοί/Βρυκηῖοι = ἔθνος Θράκης

Βρύξ = τὸ ἔθνος καὶ Βρυγαί (μήπως Βρύγαι ; ) … Εἰσὶ καὶ Μακεδονικόν ἔθνος προσεχές Ἰλλυριοῖς

Brygeis Lake

Mutatio Brucida:

Brucida

«Βρύγοι Θρήικες» επιτέθηκαν στους Πέρσες του Μαρδόνιου μεταξύ Στρυμόνα και Άθωνος:

[Ηρδ. 6.45] [1] Μαρδονίῳ δὲ καὶ τῷ πεζῷ στρατοπεδευομένῳ ἐν Μακεδονίῃ νυκτὸς Βρύγοι Θρήικες ἐπεχείρησαν· καί σφεων πολλοὺς φονεύουσι οἱ Βρύγοι, Μαρδόνιον δὲ αὐτὸν τρωματίζουσι. οὐ μέντοι οὐδὲ αὐτοὶ δουλοσύνην διέφυγον πρὸς Περσέων· οὐ γὰρ δὴ πρότερον ἀπανέστη ἐκ τῶν χωρέων τουτέων Μαρδόνιος πρὶν ἤ σφεας ὑποχειρίους ἐποιήσατο. [2] τούτους μέντοι καταστρεψάμενος ἀπῆγε τὴν στρατιὴν ὀπίσω, ἅτε τῷ πεζῷ τε προσπταίσας πρὸς τοὺς Βρύγους καὶ τῷ ναυτικῷ μεγάλως περὶ Ἄθων. οὗτος μέν νυν ὁ στόλος αἰσχρῶς ἀγωνισάμενος ἀπαλλάχθη ἐς τὴν Ἀσίην.

Οι «Κήποι του Μίδα»:

[Ηρδ. 8.138] [1] οἳ μὲν δὴ ἀπήισαν, τῷ δὲ βασιλέι σημαίνει τις τῶν παρέδρων οἷόν τι χρῆμα ποιήσειε ὁ παῖς καὶ ὡς σὺν νόῳ κείνων ὁ νεώτατος λάβοι τὰ διδόμενα. ὁ δὲ ταῦτα ἀκούσας καὶ ὀξυνθεὶς πέμπει ἐπ᾽ αὐτοὺς ἱππέας ἀπολέοντας. ποταμὸς δὲ ἐστὶ ἐν τῇ χώρῃ ταύτῃ, τῷ θύουσι οἱ τούτων τῶν ἀνδρῶν ἀπ᾽ Ἄργεος ἀπόγονοι σωτῆρι· [2] οὗτος, ἐπείτε διέβησαν οἱ Τημενίδαι, μέγας οὕτω ἐρρύη ὥστε τοὺς ἱππέας μὴ οἵους τε γενέσθαι διαβῆναι. οἳ δὲ ἀπικόμενοι ἐς ἄλλην γῆν τῆς Μακεδονίης οἴκησαν πέλας τῶν κήπων τῶν λεγομένων εἶναι Μίδεω τοῦ Γορδίεω, ἐν τοῖσι φύεται αὐτόματα ῥόδα, ἓν ἕκαστον ἔχον ἑξήκοντα φύλλα, ὀδμῇ τε ὑπερφέροντα τῶν ἄλλων. [3] ἐν τούτοισι καὶ ὁ Σιληνὸς τοῖσι κήποισι ἥλω, ὡς λέγεται ὑπὸ Μακεδόνων. ὑπὲρ δὲ τῶν κήπων ὄρος κεῖται Βέρμιον οὔνομα, ἄβατον ὑπὸ χειμῶνος. ἐνθεῦτεν δὲ ὁρμώμενοι, ὡς ταύτην ἔσχον, κατεστρέφοντο καὶ τὴν ἄλλην Μακεδονίην.

Μυθικοί Φρύγες (ή Λυδοί) ήταν ο Τάνταλος και ο Πέλοψ, ενώ ο μυθικός βασιλιάς της Φρυγίας Μίδας που ό,τι άγγιζε γινόταν χρυσός ήταν ιστορικό πρόσωπο όπως θα δούμε παρακάτω. Στην Ιλιάδα, η γυναίκα του Πριάμου Εκάβη ήταν Φρυγίδα.

Ένα άλλο όνομα των Φρυγών ήταν Βερέκυντες και της Φρυγίας Βερεκυντία.

Ο λαός που οι Ασσύριοι ονόμαζαν Δυτικούς Muški μάλλον ήταν οι Ασιατικοί Φρύγες και ο αρχηγός αυτών Mita ο Μίδας.

Σχετικά με την ετυμολογία του ονόματος Φρύγες (και των παρεμφερών ποικιλιών Βρίγες, Βρυγοί, Βρύκες, Βερέκ-υντες) κάποιοι έχουν προτείνει την ρίζα *bherg’h– «ψηλός» που έδωσε το γερμανικό Berg = «βουνό», το αγγλικό Burrow και την Κελτική θεά των βουνών Brigantia. Κατά συνέπεια, η προτεινόμενη ετυμολογία είναι «Ορεσίβιοι». Επειδή ο «υψηλός τόπος» ήταν και «ἐχυρός» η ίδια ρίζα έδωσε και λέξεις για «οχυρό» και «δύναμη» όπως λ.χ. γερμανικό Burg και το λατινικό fortis. H ελληνική δεν αποτελεί εξαίρεση: φύρκος το τείχος (< *φόρκος, ύστερα από επίδραση του νόμου του Cowgill, το οποίο αρχικά έπρεπε να ήταν αρσενικό, γιατί το ουδέτερο έπρεπε να ήταν **φέρκος λ.χ. ο τοίχος, το τείχος) και η Θεσσαλική Φαρκᾱδών (< *Φερκηδών < *bherg’hes-t-h3onh2, με τυπικές για την Ιστιαιώτιδα διαλεκτικές αλλαγές: μή, μηδέν > μά, μᾱδέν & ἱερός > ἱαρός) σημαίνει «υψικείμενη». Η φωνηεντική εναλλαγή υ/ι (Φρύγες, Βρίγες) πρέπει να είναι προϊόν ablaut μεταξύ ο-βαθμού και ε-βαθμού (*Φρόγ-ες> Φρύγες, *Βρέκ-ες > Βρίγες/Βερέκυντες) και «κλείσιμο» o>u, e>i.

Στην Μικρά Ασία, η Φρυγική γλώσσα επιβίωσε τουλάχιστον μέχρι τον 6ο μ.Χ. αιώνα όπως μας πληροφορεί ο Παναγιώτης Χαράνης:

Phrygian survival

Ήδη στην αρχαιότητα είχε παρατηρηθεί η ομοιότητα του Φρυγικού και Ελληνικού λεξιλογίου, όπως μας πληροφορεί ο Πλάτωνας στον Κρατύλο (410α):

Σωκράτης

ὅρα τοίνυν καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὸ ‘πῦρ’ μή τι βαρβαρικὸν ᾖ. τοῦτο γὰρ οὔτε ῥᾴδιον προσάψαι ἐστὶν Ἑλληνικῇ φωνῇ, φανεροί τ᾽ εἰσὶν οὕτως αὐτὸ καλοῦντες Φρύγες σμικρόν τι παρακλίνοντες: καὶ τό γε ‘ὕδωρ’ καὶ τὰς ‘κύνας’ καὶ ἄλλα πολλά.

Δηλαδή μας πληροφορεί δια στόματος Σωκράτους ότι οι Φρυγικές λέξεις για τη φωτιά, το νερό, τα σκυλιά και άλλα πολλά ήταν «σμικρόν τι παρακλίνουσες» των Ελληνικών.

Μία πασίγνωστη παλαιοφρυγική επιγραφή μπορείτε να την κατανοήσετε όλοι όσοι έχετε έστω και ελάχιστη εξοικείωση με τα αρχαία ελληνικά:

Midai lavagtaei vanaktei

Το αρχαιοελληνικό του ανάλογο είναι «Μίδᾳ λαϝαγέτᾳ ϝάνακτι», δηλαδή «στον Μίδα αρχηγό του στρατού και άνακτα».

Αν πάλι περάσουμε στα πρώιμα ελληνικά της Γραμμικής β (και σε ορισμένες συντηρητικές δοτικέςτης Ιλιάδος) τότε η δοτική ϝάνακτι γίνεται ϝάνακτει, δηλαδή ολόιδια με το φρυγικό vanaktei !

dative ei

Γράφει ο Claude Brixhe για την παραπάνω φρυγική επιγραφή και την φυλογενετική σχέση Φρυγικής και Ελληνικής:

Brixhe Phrygian

1) Η Φρυγική διέθετε την παρελθοντική αύξηση ε- (λ.χ. έδαες = έθηκε, έσταες = στησε(ν) και το σύνθετο ρήμα ενέπαρκες).

2) Μεσοπαθητικές μετοχές σε -μένος σχηματισμένες με διπλασιασμό θέματος (λ.χ. τετικμένος, γεγαριτμένος ~ πεφωτισμένος, γεγραμμένος)

3) Το ουσιαστικό «κακόν» και ανάλογο του ρήματος κακόω = «κάνω κακό».

4) Την αντωνυμία «αυτός»

5) Την αντωνυμία ιος (PIE *jos) που στην ιστορική ελληνική έγινε ὅς (hos), αλλά που στην Γραμμική Β ήταν ακόμα jos.

6) Το φρυγικό όνομαν όπως και το ελληνικό ὄνομα έχει κάνει την αφομοίωση *h1no-mn.> *enoma(n) > onoma(n)

Tzitzilis Phrygian

7) Οι λέξεις τάπης (του τάπητος), κενέωμα και δοῦμος είναι φρυγικά δάνεια στην ελληνική (λ.χ. παλαιοφρυγ. κένεμαν ~ νεοφρυγ. κνούμαν = τάφος)

8) Η θεά Κυβέλη ήταν επίσης φρυγική. Στις φρυγικές επιγραφές εμφανίζεται σαν Mātār Kubeleia και το όνομα της είναι γεωγραφικό επίθετο παραχθέν από τα Κύβελα όρη της Φρυγίας (δηλαδή ήταν η «Θεά-Μητέρα των Κυβέλων ορών»).

Πριν περάσω στο δεύτερο μέρος και στην φωνολογική ανάλυση της Φρυγικής τελειώνω το πρώτο μέρος με μια άλλη νεοφρυγική επιγραφή της οποίας το νόημα έχει λίγο πολύ αποκωδικοποιηθεί:

NPhryg text

“Ios ni semoun knoumanei kakoun addaket gegreimenan egedou tios outan akke oi bekos akkalos tidregroun eitou”

«Όποιος σε αυτόν εδώ τον τάφο κάνει κακό (kakoun addaket), ας υποστεί την … κατάρα του θεού (tios) και επιπλέον (akke ~ λατιν. atque) το ψωμί (bekos) και το νερό (akkalos ~ λατιν. aqua) άγευστα να του είναι».

(συνεχίζεται στο μέρος #2)

Advertisements

7 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

7 responses to “Η Φρυγική γλώσσα #1: Προλεγόμενα

  1. Με ποιο αλφάβητο είναι γραμμένη η επιγραφή του Μίδα;

    Και μια χαζή ερώτηση: πώς ξέρουμε ότι αποδίδει φρυγικά και όχι π.χ. ελληνικά ή λυδικά;

    • Η επιγραφή είναι γραμμένη στο Φρυγικό αλφάβητο το οποίο έμοιαζε με το ελληνικό γιατί φαίνεται να είχαν κοινή πηγή.

      Στα Λυδικά δεν μπορεί να είναι γιατί τα Λυδικά όντας ανατολιακή γλώσσα έχει εντελώς διαφορετική γραμματική (ταιριάζει περισσότερο στα Λουβιανά, στα Καρικά και στα Χεττιτικά).

      Η ερώτηση για τα Ελληνικά στέκει, απλά γιατί εγώ έδειξα το πιο ευανάγνωστο για εμάς τμήμα της επιγραφής.

      Ολόκληρη η επιγραφή είναι:

      Line: 1 ates : arkiaevais : akenanogavos : midai : lavagtaei : vanaktei : edaes
      ΑΤΕΣ : ΑΡΚΙΑΕFΑΙΣ : ΑΚΕΝΑΝΟΓΑFΟΣ : ΜΙΔΑΙ : ΛΑFΑΓΤΑΕΙ : FΑΝΑΚΤΕΙ : ΕΔΑΕΣ

      Όπου φαίνεται ξεκάθαρα ότι είναι στην Φρυγικη γλώσσα:

      Ο τίτλος «ΑΚΕΝΑΝΟΓΑFΟΣ» απαντά και σε άλλες φρυγικές επιγραφές ενώ το τελευταίο «ΕΔΑΕΣ» (<e-dᾱ-es < *e-dheh1-es) έχει αποκωδικοποιηθεί σαν «ἔ-θη-κε» και απαντά σε πολλές φρυγικές επιγραφές όπως τα ΕΣΤΑΕΣ, ΕΝΕΠΑΡΚΕΣ κλπ.

      http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/etcs/phrygian/phryg.htm

    • Να και δείγμα της Λυδικής:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Lydian_language#Sample_text_and_vocabulary

      The first line of the text was destroyed. The eight lines of the Lydian text are :
      [o]raλ islλ bakillλ est mrud eśśk [wãnaś]laqrisak qelak kudkit ist esλ wãn[aλ]bλtarwod akad manelid kumlilid silukalid akit n[ãqis]esλ mruλ buk esλ wãnaλ buk esνaνlaqirisaν bukit kud ist esλ wãnaλ bλtarwo[d]aktin nãqis qelλk fẽnsλifid fakmλ artimuśibśimsis artimuk kulumsis aaraλ biraλkkλidaλ kofuλk qiraλ qelλk bilλ wcbaqẽnt

  2. Θα μπορούσε Μίδας να είναι τίτλος και όχι όνομα; Όπως εικάζεται και για το Μίνως;

  3. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    “Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι.”

    Εσύ Σμερδ που ξέρεις τα γλωσσολογικά κατά πόσο μπορεί να ισχύει το παραπάνω ?
    Σύμφωνα με μια θεωρία Φρύγες, Καππαδόκες και Αρμένιοι ήταν συγγενείς.
    Δηλαδή πολλοί Φρύγες κατά την πορεία τους στην Μ.Ασία συνέχισαν ανατολικότερα και ανακατευόμενοι με Ιρανούς δημιουργήθηκαν οι Καππαδόκες και ανατολικότερα οι Αρμένιοι. Από τους Καππαδόκες άλλοι εξελληνίστηκαν και οι υπόλοιποι αφομοιώθηκαν από τους στενότατους συγγενείς τους Αρμενίους.

    • Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι.

      Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ηροδότεια ρήση. Ένα πράγμα που δεν γνωρίζουμε είναι πως βρέθηκαν οι πρωτο-Αρμένιοι στην Αρμενία. Ήρθαν από τις στέπες μέσω του Καυκάσου (σύντομος δρόμος) ή μέσω των Βαλκανίων; Υπάρχουν αρκετοί μελετητές που ρέπουν προς την δεύτερη περίπτωση και πιστεύουν ότι οι πρωτο-Αρμένιοι κατέβηκαν στα Βαλκάνια πίσω από την Ελληνο-Φρυγική ομάδα και, πέρασαν στην Μικρά Ασία πριν από τους Φρύγες όταν αρχίζουν οι καταστροφές των Χεττιτικών πόλεων κατά την περίοδο 1225-1175 π.Χ. Αργότερα, η έλευση των Φρυγών τους ώθησε ανατολικότερα προς τα παραδοσιακά Αρμενικά εδάφη.

      Το ενδωνύμιο των Αρμενίων Hay μπορεί να προέρχεται από την ΙΕ ρίζα για τον «χαλκό» και σε εκείνα τα μέρη, οι ελληνικοί μύθοι τοθετούν τους πρώτους σιδηρουργούς Χάλυβες.

      Τό μόνο που μπορώ να πω είναι ότι τόσο η Φρυγική όσο και η Αρμενική ανήκουν στον Ελληνο-Άριο κλάδο της ΙΕ οικογένειας.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s