Η Θρακική γλώσσα #2: γλωσσολογική ανάλυση

(συνέχεια από το μέρος #1)

Η γνώση μας για την θρακική γλώσσα προέρχεται από την ανάλυση ανθρωπωνυμίων, τοπωνυμίων, εθνωνυμίων, θεωνυμίων και των λημμάτων που  κατάφεραν να διασώσουν οι αρχαίοι λεξικογράφοι.

1) Ανθρωπωνύμια:

Τα θρακικά ονόματα είναι συνήθως σύνθετα και διμορφηματικά, όπως συμβαίνει με πολλές άλλες ΙΕ γλώσσες (λ.χ. Νικό-λαος, Hlud-wigVladi-mir, Shahr-baraz), αλλά δεν λείπουν και τα μονολεκτικά ονόματα.

Τα πιο συχνά πρώτα συνθετικά είναι τα: Μουκα-, Αὐλου-, Ἐπτα(ι)-/Ἐπτη-/Ἐπτε-, ενώ τα πιο συχνά δεύτερα συνθετικά είναι τα -τραλις, -πορις, -κενθος, -ζενις, -ζελμις, -παιβης. Τα 6 πιο συχνά θρακικά ονόματα που απαντούν σε επιγραφές είναι:

Βίθυς (262 φορές)

Μουκάτραλις (126 φορές)

Σεύθης (110 φορές)

Κότυς (98 φορές)

Αὐλουζένις (71 φορές)

Μουκάπορις (58 φορές)

Παρακάτω παραθέτω όλα τα ονόματα με πρώτο συνθετικό το Μουκα- και όλα με δεύτερο συνθετικό το -κενθος:

Mukakenthos

Το μόρφημα Μουκα- εμφανίζεται και σαν Μοκα-. Κατά πάσα πιθανότητα αποδίδει το θρακικό *Muka- και η εναλλαγή οφείλεται στο ότι οι Έλληνες δυσκολεύονται να περιγράψουν τον ήχο /u/ των άλλων λαών, όταν από το 500 π.Χ. και μετά ο ελληνικός ήχος /u/ έγινε /ü/ (όπως προφέρουμε το αγγλικό music «μιούζικ» και το youtube «γιουτιούμπ). Επομένως, όταν διαβάζουμε ξένα ονόματα στην κλασική ελληνική πρέπει να θυμόμαστε ότι το ελληνικό «υ» αποδίδει τον ήχο /ju/, ενώ για την απόδοση του ήχου /u/ των άλλων λαών οι κλασικοί Έλληνες χρησιμοποιούσαν τα γράμματα «ου» και «ο».

Σχετικά με την ετυμολογία του θρακικού *Muka-, πιστεύω ότι μπορεί να είναι το θρακικό ανάλογο του ελληνικού Μεγα- (*meg’h2) ή, καλύτερα, του μηδενικού βαθμού Ἀγα– (*m.g’h2-). Θα δούμε και παρακάτω ότι το συλλαβικό ένηχο *m. στην θρακική ίσως σε μερικές περιπτώσεις έγινε um/mu (αν και είναι ίσως πιο πιθανή η παραδοχή της τροπής *n./m. > a στην Θρακική), όπως θα δούμε και παραδείγματα απηχηροποίησης *g>k. Αυτά τα δύο βήματα έχουν συμβεί και στον γερμανικό κλάδο όπου το αγγλικό much προέρχεται από το πρωτογερμανικό *mikilaz (~μεγάλος). Μία άλλη περίπτωση είναι να προέρχεται από τον ο-βαθμό *mog’h2- > *PThr *maka-, στο οποίο κατόπιν συνέβη η εξέλιξη *ma- > mə- > mu-, όπως λ.χ. στο βλαχικό familia > fãmealja > fumealji και το υδρωνύμιο Scampinus > *Shkëmbinë > Shkumbin στην Αλβανία). Αν η ετυμολογία αυτή ευσταθεί τότε είναι περίεργο που το ουρανωμένο *g’ δεν συριστικοποιήθηκε σε /z/, γιατί όπως θα δούμε σε πολλά άλλα παραδείγματα η Θρακική σατεμοποιήθηκε. Βέβαια, σε κάθε IE γλώσσα τύπου satem υπάρχουν εξαιρέσεις όπου η σατεμοποίηση δεν συνέβη, όπως λ.χ. η πρωτο-σλαβική λέξη για την «χήνα» έπρεπε να ήταν *g’hans-> **zǫsь, αλλά είναι *gǫsь,η λιθουανική λέξη για «κίτρινος» έπρεπε να ήταν *g’hel-tos > **zeltas, αλλά είναι geltas και, τέλος, η Aλβανική παρουσιάσει πολλές εξαιρέσεις, ιδίως κοντά σε ένηχα (λ.χ. *smok’-ro- > mjekër, ενώ η κανονική εξέλιξη είναι *k’>ts>th=/θ/, λ.χ. *k’r.H-ye- > tsurja > thur).

Κλείνω την παράγραφο για το θρακικό πρώτο ανθρωπωνυμικό συνθετικό Muka-, με την παρατήρηση ότι όσο ελκυστική κι αν βρίσκω την συσχέτιση με το ελληνικό Μεγα-, πρέπει να κάνουμε πολλές παράξενες φωνολογικές παραδοχές για να πετύχουμε τη σύνδεση. Επομένως, μάλλον θα πρέπει να ψάξουμε για άλλη πιο φωνολογικά άμεση ετυμολόγηση.

Το όνομα Σεύθης θεωρείται intpretatio graeca του θρακικού *Zeutēr (λ.χ. νικητήρ > νικητής εξού και το θηλυκό νικήτρια). To όνομα σημαίνει «ιερέας» και προέρχεται από τη ρίζα *g’heu-tēr όπως το Ιρανικό zaotar και το Ινδικό hotar με την ίδια σημασία. Η ρίζα *g’heu- έδωσε τα ελληνικά χέϝ-ω, χεῦ-μα και χύ-τρα (από τον μηδενικό βαθμό *g’hu- του *g’heu-). H ίδια ρίζα έδωσε το θρακικό ζετραία = χύτρα. Η αρχική μορφή ήταν *zeu-traia και επήλθε μονοφθογγοποίηση eu>e όπως και στην ποικιλία Σεθείλας του ονόματος Σευθείλας. Η σημασιακή αλλαγή από το χέω στο ιερέας έγινε γιατί ο ιερέας ήταν αυτός που έκανε την σπονδή.

Seuthes zetraia

Η μονοφθογγοποίηση *eu>e έχει ενδιαφέρον διότι απαντά και στην Δακο-Μυσική γλώσσα, αλλά και στην Αλβανική που κατά πάσα πιθανότητα προέρχεται από την τελευταία. Αντίθετα, δεν έχει ακόμα παρατηρηθεί στην Ιλλυρική γλώσσα όπου τα ονόματα Teuta, Temiteuta και Beuzas δείχνουν σταθερά τη δίφθογγο. Έτσι λ.χ. γράφει ο Vladimir Orel στο “A Concise Historical Grammar of the Albanian Language” :

Alb eu e

Για το δεύτερο συνθετικό –πορις έχει προταθεί ότι αποδίδει το θρακικό *-pur «γιος» το οποίο προκύπτει από τον μηδενικό βαθμό *ph2u– της ρίζας *peh2u– «μικρός, παιδί» που έχει δώσει τα ελληνικά παῦς/παϝ-ίς > παῖς και παῦρος. Το λατινικό puer «παιδί» προέρχεται επίσης από τον μηδενικό βαθμό της ρίζας χωρίς φωνηεντοποίηση του λαρυγγικού, ενώ το όνομα Paulus = «μικρός» και το επίθετο paucus δείχνουν φωνηεντοποίηση του λαρυγγικού (*h2>a) όπως και η ελληνική. Και μιας και έτυχε να αναφερθώ στην Αλβανική μονοφθογγοποίηση πιο πάνω, οι δύο τελευταίοι λατινικοί όροι απαντούν στην αλβανική σαν Pal και pak.

Το δεύτερο συνθετικό -κενθος έχει εξηγηθεί ως απόδοση του θρακικού -kent-os/-cens (σε λατινικές επιγραφές με γενική -centis) και έχει εξηγηθεί ως «πρώτος» ή «νέος» ή «υιος» από την ΙΕ ρίζα *ken- «πρόσφατος, νέος» που έχει δώσει το λατινικό re-cens (> αγγλικό recent), το ελληνικό καινός (< *kn.-jos) και το λατινοποιημένο κελτικό όνομα Cintugnatus = «πρωτότοκος»:

kenthos zetraia

Το ανθρωπωνύμιο και θεωνύμιο Κότυς έχει συσχετιστεί με την ρίζα *kotu-/*katu- «μάχη, σφαγή» που έχει δώσει το όνομα του σκανδιναβικού πολεμικού θεού Höðr (διαβάστε τη σημείωση #1 εδώ) και το όνομα του γιου του γερμανού μυθικού ήρωα Hilderbrand Hadu-brant (και τα δύο ονόματα σημαίνουν «Ξίφος της Μάχης»). Προσέξτε επίσης το παλαιο-σλαβικό kotora = «μάχη» και τα κελτικά cath = «μάχη» και το όνομα Catu-rix = «ο βασιλιάς της μάχης».  Ένα άλλο κελτικό όνομα που περιέχει την ρίζα είναι το Catmor/Κατομάρος («τρανός στη μάχη»), το δεύτερο συνθετικό του οποίου είναι το ίδιο με τα σλαβικά -mir (OCS Vladiměrŭ = Βαλτικό Valdemaras = Γερμαν. Waldemar = «τρανός άρχοντας») και το ελληνικό ἐγχεσί-μωρος = «τρανός με το έγχος~δόρυ».

katu

To θρακικό συνθετικό -ζενις είναι σχετικά εύκολο μιας και αντιστοιχεί στο ελληνικό -γένης (ΙΕ ρίζα *g’enh1es-). Έτσι το θρακικό όνομα Βριάζενις είναι το ακριβές ανάλογο του ελληνικού Ἀστυγένης (βρία = ἄστυ, -ζενις = -γένης) και σημαίνει αυτόν που «έχει αστικη καταγωγή» ~ «που έχει γεννηθεί στην πόλη».

Briazenis

Το όνομα Βύζας/Βύζης είναι το όνομα του μυθικού ιδρυτή του Βυζαντίου. Αν και ο ιδρυτικός μύθος της πόλης τον θέλει Μεγαρέα, στην πραγματικότητα το όνομα είναι Θρακικό και δείχνει σατεμοποίηση. Το όνομα προέρχεται από την ρίζα *bhug’os = «κερασφόρο αρσενικό ζώο» που έχει δώσει λέξεις για τράγο, ταύρο και ελάφι στις ΙΕ γλώσσες. Ύστερα από την σατεμοποίηση *bhug’-ant- > *buz-ant προέκυψε το Βύζας (του Βύζαντος). Ποια η σχέση του ονόματος με τον Κεράτιο κόλπο του Βυζαντίου/Κωνσταντινουπόλεως δεν μπορώ να το πω. Η ίδια ρίζα έδωσε το αγγλικό buck = «τράγος, αρσενικό ελάφι» (στην σελίδα της wikipedia κάποιος ανίδεος πρόσθεσε το αλβανικό buzë = χείλος σαν συγγενικό όρο. Το αλβανικό buzë και τα ρουμανο-βλαχικά buză/budză προέρχονται από τη ρίζα *bhud-ja και δεν σχετίζονται με τη ρίζα *bhug’os, αλλά με τη ρίζα *bhu- «προεξέχω» που έδωσε και το αγγλικό bosom =«στήθος».

bhug'os

budja

Το θρακικό όνομα Κετρίπορις μάλλον σημαίνει «τέταρτος γιος». Το κετρί- προέρχεται από το ΙΕ *kwet(w)r.-  (λ.χ. λεττονικό četri και OCS četyre) που υπάρχει και στο τέταρ-τος με τη μόνη διαφορά ότι στην θρακική το συλλαβικό ένηχο *r. έγινε /ri/ όπως στην αλβανική και στην βαλτο-σλαβική.

Την τροπή *r.> ri βρίσκουμε και στο συνθετικό Βρινκα– (<*bhr.mka-) ορισμένων θρακικών ονομάτων που πιθανόν σημαίνει «διάσημος, ξακουστός» από την ρίζα *bhrem– «θόρυβος» που έδωσε τα ελληνικά βρόμος, βροντή (<*bhrm.ta ή *bhrom-ta), ὑψι-βρεμέτης και την λέξη φόρμιγξ = κιθάρα (που είναι η μόνη που εμφανίζει το αναμενόμενο για την ελληνική *bh>«φ») και το λατινικό fremeo. Η ίδια ΙΕ ρίζα έδωσε και την θρακική λέξη για την κιθάρα βρυγχόν (<*bhrm.kom) όπου βλέπουμε την τροπή *m.> um/mu που είδαμε και στο Muka-. Έτσι το θρακικό όνομα Βρινκά-ζενις σημαίνει «από ξακουστό γένος» όπως τα ελληνικά Κλεαγένης, Κλειγένης, Κλεογένης κλπ.

Brinka

brunkhos

Το όνομα του μυθικού Θράκα βασιλιά Ρῆσου μάλλον αποδίδει την θρακική λέξη *rēz-= «βασιλιάς», το οποίο παράγεται από την ρίζα *h3rēg’- όπως και το λατινικό rēx (ρῆξ, ρῆγας) και το κελτικό rīx. H τροπή *g’>z είναι προϊόν σατεμοποίησης.

2) Τοπωνύμια:

Όπως ήδη ανέφερα, τοπωνυμικά η θρακική ζώνη χαρακτηρίζεται από τα επιθήματα -βρία, -δίζα και -πάρα. Τα δύο πρώτα έχουν βέβαιη ετυμολογία, ενώ για το τρίτο μπορούμε απλώς να κάνουμε υποθέσεις.

Η θρακική λέξη βρία = πόλις έχει την ίδια ετυμολογική ρίζα με το ελληνικό ρίον = «προεξέχον σημείο, κορυφή, ακρωτήρι». Ο θρακικός όρος πρέπει αρχικά να σήμαινε «ακρόπολις», «καταφύγιο σε υψηλό τόπο». Η κοινή ΙΕ ρίζα είναι o μηδενικός βαθμός *wr- (*wr-iom, *wr-ieh2) της ρίζας *wer-«ψηλά» που στην επεκταμένη της μορφή *wers- έχει δώσει το σερβ-κροατ. vrh = κορυφή και το πολύ γνωστό μας ουρανός (<*worsm.nos «αυτό που βρίσκεται ψηλά») αλλά και το πιο άγνωστο βρυανίων = μετεωριζόμενος , «κορδωμένος» (εδώ το «β» αποδίδει δίγαμμα, άρα ο όρος είναι μη αττικο-ιωνικός *worsm.n- > *wrosan- > *wruhan- > *wruan-). Στην αρχαία Ήπειρο και Μακεδονία (Πελαγονία) έχουμε και το κοινό τοπωνύμιο Βρυάνιον που μάλλον σημαίνει ~ «ύψωμα» ~ «ακρόπολις» όπως τα ρίον και βρία.Επίσης το όρος Βέρμιον στην Μακεδονία μπορεί να προέρχεται από την ίδια ρίζα όπως το ινδικό varsman = «όρος, ύψωμα». Τέλος οι Mallory & Adams εξάγουν από την ίδια ρίζα το ἕρμα με αρχική σημασία «μύτη, κορυφή», το οποίο αργότερα απέκτησε την θαλασσινή σημασία «ύφαλος που υψώνεται επικίνδυνα προς την επιφάνεια».

wers wrion

Το επίθημα -δίζα επίσης έχει βέβαιη ετυμολογία. Σημαίνει «περιτοιχισμένος οικισμός» και προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *dheig’h- «κτίζω, ανεγείρω» που έχει δώσει τα ελληνικά τεῖχος και τοῖχος, αλλά και το περσικό pari-daiza «περιφραγμένος κήπος των Περσών αριστοκρατών» το οποίο εισήλθε στην ελληνική σαν … Παράδεισος !!! Το λατινικό figura προέρχεται από την ίδια ρίζα, όπως και το ρήμα fingere = «πλάθω». Επειδή η αναμενόμενη λατινική μορφή έπρεπε να ήταν **fihura (~ *weg’h– > vehere, vehiculum) έχει προταθεί ότι η λέξη figura είναι φαλισκιανό δάνειο στην λατινική, επειδή η συγκεκριμένη γλώσσα τρέπει κανονικά το *gh>g σε μεσοφωνηεντική θέση. Το θρακικό «ζ» στο –δίζα δείχνει σατεμοποίηση (όπως το περσικό -daiza). Αυτό που δεν μπορούμε να καταλάβουμε είναι εάν το -δίζα προέρχεται από την πλήρη βαθμό *-dheig’h-a με τροπή της διφθόγγου *ei>i όπως στην λατινική, αλβανική και στην σλαβική ή αν προέρχεται από τον μηδενικό βαθμό της ρίζας *-dhig’h-a.

Το αρχαίο όνομα Σκόμβρος του σημερινού όρους Vitosha που αναφέρει ο Θουκυδίδης σαν τριεθνικό σημείο όπου οι Θράκες συναντούσαν τους Παίονες στα δυτικά και τους Τριβαλλούς στα βορειοδυτικά μάλλον αποδίδει το θρακικό *skumbros και προέρχεται από την ρίζα *(s)keumbh- που έχει δώσει και το αγγλικό hump = «καρούμπαλο, ύψωμα». Το παράλιο βουνό πάνω στο οποίο χτίστηκε η Ραιδεστός είχε το αρχαίο όνομα Κόμβος, το οποίο μπορεί να είναι interpretatio graeca ενός ορωνυμίου σαν το *skumbros ~ Σκόμβρος (λ.χ. θρακ. *(S)Kumb-a).

Το όνομα του ποταμού Αξιού είναι επίσης θρακικής καταγωγής. Όπως είπαμε, ο ποταμός σύμφωνα με τον Εκαταίο τον Μιλήσιο σχημάτιζε το δυτικό σύνορο της Θράκης. Το όνομα έχει εξηγηθεί σαν *n.-ksey– «μη φωτεινός/διαυγής» > «θολός, σκοτεινός». Η ίδια ρίζα έχει δώσει και το Θρακο-Μυσικό όνομα Αξιόπα της σημερινής Cernavodă (σλαβιστί «Mαυρονέρι»). Το αρχαίο όνομα αποδίδει το θρακο-μυσικό *Axi-upa με την ίδια σημασία. Τέλος, η συνήθεια να λέμε τον «Εύξεινο Πόντο» και «Μαύρη Θάλασσα» φαίνεται να είναι αρχαιότατη. Το όνομα «Εύξεινος» ήταν ευφημισμός του παλαιότερου «Ἄξεινος». Ενώ η λέξη άξεινος σημαίνει «αφιλόξενος», οι γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι πρόκειται για interpretatio graeca του θρακο-ιρανικού όρου axšaēna = «μαύρος».

n.ksei

Η Θρακική γλώσσα, όπως και ο γερμανικός και βαλτο-σλαβικός κλάδος (πλην της λιθουανικής γλώσσας που αμφιταλαντεύεται) εμφανίζει την επένθεση *sr>str στο όνομα των ποταμών Ἴστρος και Στρυμών. Το πρώτο όνομα προκύπτει από την ρίζα *ish1ros «ισχυρός» που έδωσε το ελληνικό ἱερός (iheros > hieros με μετατόπιση της δασείας σε αρκτική θέση) και ίσως και το αγγλικό iron = σίδηρος («ισχυρό~ιερό μέταλλο»). Στην θρακική η εξέλιξη ήταν *ish1ros > *isros > Istros. O Στρυμών (<*sr(o)u-mon-) προέρχεται από την ρίζα *sreu- που έδωσε τα ελληνικά ρεῦμα (<*sreu-mn.) και ρύαξ (<*sru-h2k-s), το αλβανικό rrymë (< *srū-ma), το λιθουανικό srove, το αγγλικό stream (<*straumaz) και to σλαβικό ostrov = «νησί» («μεταξύ δύο ποταμών»).

Resos Istros Strymon

Το θρακικό τοπωνύμιο Αἰζική φαίνεται να περιέχει την θρακική λέξη *aiza «αίγα,γίδα» από την ΙΕ ρίζα *h2eig’-. To θρακικό τοπωνύμιο Δάτος στο Πάγγαιον ίσως σημαίνει «χωριό» εάν σχετίζεται με το αλβανικό dhatë «χωριό» το οποίο προέρχεται από το IE *dhh1-to- όπως το ελληνικό *dhh1-tis > θέσις (η ρίζα *dhh1- είναι ο μηδενικός βαθμός της *dheh1– τίθημι, ανάθημα κλπ). To αρκτικό αλβανικό *dh>d>δ («dh») δείχνει ότι ίσως να υπήρχε ένα προθεματικό φωνήεν που χάθηκε (λ.χ. *h1dunta > *edunta > dhunë ~ ὀδύνη). Το δακο-μυσικό τοπωνυμικό επίθημα -deva προέρχεται από την ίδια ρίζα *dheh1- > *dhē-wā > -dēvā/-dāva/-dova.

datos

Πολλά Δακο-Θρακικά τοπωνύμια περιέχουν το μόρφημα Γερμ– όπως η Δακική Γερμισάρα και η γενέτειρα του στρατηγού Βελισάριου Γέρμη/Γερμά(ν)νη. Η τελευταία σήμερα λέγεται Sapareva Banya και βρίσκεται σε μέρος με ξακουστές θερμές πηγές. Αυτό οδήγησε τους γλωσσολόγους να συνδέσουν το θρακικό germ– με τη ρίζα *gwher(m)- που έδωσε τα ελληνικά θέρος, θερμός και τα λατινικά formus και furnus (>φούρνος).

germ

Το θρακικό όνομα της Αδριανουπόλεως Uskudama ίσως σημαίνει «πόλη των υδάτων» αν το θεωρήσουμε διμορφηματικό *usku-dām-, με πρώτο συνθετικό το *ud-sk- «νερό» (λ.χ. κελτικό uisce που έδωσε το whiskey) και δεύτερο συνθετικό το dāma το οποίο μπορεί συγγενεύει με τα ελληνικά δᾶμος/δῆμος. Εναλλακτικά *domh2- > dam-, όπως τα δόμος και δομή. Ο ποταμός Ὄσκιος/Οἶσκος μάλλον προέρχεται από την ίδια ρίζα (*ud-sk-yos).

Για τα ποταμωνύμια Πάνυσος και Τόνζος έχω κάνει ξεχωριστή ανάρτηση.

3) Εθνωνύμια:

Τα ονόματα των θρακικών φύλων είναι επίσης μια πηγή από την οποία μπορούμε να αντλήσουμε γλωσσολογικές πληροφορίες. Έτσι οι Βέβρυκες περιέχουν την ΙΕ λέξη για τον κάστορα *bhebhrus. Οι Οδρύσαι ήταν σίγουρα οι πιο πολιτικά ανεπτυγμένοι Θράκες. Το κέντρο τους ήταν η περιοχή του Έβρου γύρω από την Αδριανούπολη. Είναι ελκυστικό να συνδέσουμε το όνομά τους με την ρίζα *wodr. «νερό», ιδίως αφού πιο πάνω εξέτασα την πιθανότητα  η πόλη τους Uskudama να σήμαινε «πόλη των υδάτων».

(συνεχίζεται στο μέρος #3)

19 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

19 responses to “Η Θρακική γλώσσα #2: γλωσσολογική ανάλυση

  1. Kostas

    Αυτό που δεν καταλαβαίνω είναι το πως προφέρονταν όλα αυτά τα ζ. Αν ο φθόγγος προέκυψε π.χ. από την σατεμοποίηση του g’ είναι πολύ απίθανο να προφερόταν sd ενώ πολύ πιθανότερα θα ήταν τα ds,z,zh,dʒ. Έτσι δεν είναι? Γιατί το γράφαν οι έλληνες με ζ? Είναι βέβαιο ότι το ζ προφερόταν sd στα ελληνικά? H wikipedia έχει επιχειρήματα και για sd και για ds,
    http://en.wikipedia.org/wiki/Zeta

  2. Kostas

    Τελικά πως προφερονταν στα θρακικά αυτά τα ζ? Πάντως εγω δεν έχω πιστεί απόλυτα. Γιατί οι Ρωμαίοι να υιοθετήσουν και το γράμμα αφού είχαν ήδη το s και το d? Δεν υιοθέτησαν το ψ για παράδειγμα. Υπάρχουν και άλλα θέματα όπως γράφει και το άρθρο της wikipedia.

    • Τελικά πως προφερονταν στα θρακικά αυτά τα ζ?

      Ποια εννοείς; Αν εννοείς τα σατεμοποιημένα g’ τότε έκαναν την διαδρομή g’>dz>z στον χρόνο.

      Αν ο Ρῆσος της Ιλιάδος όντως αποδίδει το θρακικό Rezos τότε κάποιοι τουλάχιστον Θράκες βρισκόταν ήδη στη φάση /z/ περί το 750 π.Χ. Πάντως και οι δύο γλωσσικές ομάδες είναι πρακτικά αδύνατο να είχαν ομοιογενές φωνητικό σύστημα. Θα πρέπει να υπήρχαν διάλεκτοι που «υστερούσαν» φασικά και διάλεκτοι που «προηγούνταν» στην φωνολογική εξέλιξη. Αυτό φαίνεται και στην εξέλιξη του u>y.

      Οι Μακεδόνες λ.χ. έλεγαν τον Ηρακλή Κουναγίδα που σημαίνει ότι έλεγαν kunᾱgός («κουνα:γός») όταν η αττική προφορά ήταν kyne:gos «κιουνε:γός».

      • Kostas

        Μάλιστα. Γιατί τότε όμως υπάρχουν αυτά τα ζ? Αν το rezos έγινε ρήσος τότε το Αἰζική (ή όπως ήταν στα θρακικά) γιατί δεν έγινε Αἰσική? Κοινώς, τι σχέση έχει το sd με το z?

        Απόσο ξέρω το υ έγινε/(εμεινε;) ου και σε συγχρονες διαλέκτους. Τσακωνικά/ Παλιά αθηναϊκή.

        Επίσης σου έχει ξεφύγει ένα “ελκηστικό”

      • Thanks για το ελκυστικό !!! Απορώ πως μου ξέφυγε.

        Για το Αιζική που ρωτάς, πρέπει να δούμε αν καταγράφθηκε πριν ή μετά το 200 π.Χ. όταν και οι έλληνες κατέληξαν στον ήχο /z/.

        Λ.χ. στην Αισύμη/Οισύμη που αναφέρει ο Όμηρος δεν ξέρουμε αν η προφορά της το 750 π.Χ. ήταν /s/ ή /z/.

        Ναι σε πολλές διαλέκτους βρίσκεις μη ιωτακισμένο «υ».

        λ.χ. κλιούφι < κελύφιον για «μαξιλαροθήκη»
        Κολιουμπώ για κολυμπώ
        Τα Τσακωνικά ψιούχα,λιούκος κλπ.

    • Να για το Κουναγίδας που είπα:
      http://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Macedonian_language#Phonology

      Occasional retention of the pronunciation [u] οf /u(:)/ in local cult epithets or nicknames (Κουναγίδας = Κυναγίδας)

  3. Kostas

    Μάλλον συνειρμικά από το έλκηθρο!
    Τι ωραία που θα ήταν να υπήρχε ένα βιβλίο που να τα είχε όλα αυτά μαζεμένα και λίγο πιο ανεπτυγμένα. Αλλά να μου πεις ποιος θα το παίρνε. Ούτε καν εγω θα το παιρνα μιας και δεν έχω μία!

    • Υπάρχει το βιβλίο. Είναι το Vox Graeca του Allen αλλά έχω ακούσει ότι σε 2-3 πραγματάκια πρέπει να αναθεωρηθεί. Κατά τα άλλα είναι το gold standard στο θέμα.
      http://www.amazon.co.uk/Vox-Graeca-Pronunciation-Classical-Greek/dp/0521335558/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1391901701&sr=8-1&keywords=vox+graeca#

      Είναι στα 25-30 Ευρώ με μεταφορικά.

      Πιο ακριβό στα 60 πάει το «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής: από τις αρχές ως την ύστερη αρχαιότητα» (επιμ. Α.Φ. Χριστίδης).

      Είναι πάνω από 1000 σελίδες και έχει κεφάλαια γραμμένα από τον Πετρούνια για την εξέλιξη της ελληνικής προφοράς. Όντας γραμμένο το 2000 έχει διορθωμένα τα «λαθάκια» του Allen.

      • Kostas

        Ευχαριστώ θα το τσεκάρω. Για ξενα και παλαιότερα βιβλία υπάρχουν και πιο “έμμεσοι” τρόποι απόκτησης τους…

        Πάντως δεν εννοούσα αυτό ακριβώς. Εννοούσα ένα βιβλίο που να περιέχει ύλη παρόμοια με του blog σου. Για παράδειγμα ένα βιβλίο που έιχα καταφέρει να βρώ για τα καρικα ήταν για επιγραφολόγους και προφανώς δεν μπόρεσα να το διαβάσω με τίποτα. Το The Horse, the Wheel and Language για παράδειγμα όταν μπαίνει στην αρχαιολογία και αρχίζει να λέει για τα δοντια των αλόγων και δεν ξέρω γω τι (όχι οτι δεν είναι σημαντικό απλώς εμένα δεν με ενδιαφέρει τόσο και δεν χρειάζομαι να ξέρω τόσα για τη μεθοδολογία, ειδικά της αρχαιολογίας.) με κούρασε απίστευτα. Το ύφος και το ακριβές αντικείμενο του βιβλίου έχουν καθοριστική σημασία και δυσκολεύομαι να βρω αυτό που θέλω.

      • Δυστυχώς για τον απαιτητικό μη επαγγελματία αναγνώστη σαν και εμάς πολλές φορές τα καλά ειδικά βιβλία είναι κουραστικά. Όντως υπάρχουν ολόκληρα κεφάλαια που στο πρώτο διάβασμα μπορείς να τα προσπεράσεις. Έτσι έκανα και εγώ στην αρχή, αλλά κάποια χρόνια μετά ότνα τυχαίνει και διαβάζω τα αφημένα λέω … γιατί το είχα αφήσει.

        Το άλλο «κακό» του Anthony για έναν που ενδιαφέρεται για τον Ελλαδικό χώρο είναι ότι αναφέρεται στο θέμα της άφιξης των πρωτο-Ελλήνων συνολικά σε 3-4 γραμμές σε όλο το βιβλίο, γιατί το θέμα του είναι η έξοδος από της στέπες όχι το ταξίδι μέσα στα Βαλκάνια.

        Αυτό που ανάρτησα για την Θρακική τα πήρα από το κεφάλαιο του Εdgar Polome για τις Παλαιοβαλκανικές γλώσσες στο Cambridge Ancient History του 1983.

    • Λοιπόν, επειδή είδα ότι ο σύνδεσμος του Ἄργοσδε δεν δουλεύει, κάνω δεύτερη απόπειρα:΅

      Όλα τα -σδε:

      http://www.perseus.tufts.edu/hopper/resolveform?type=end&lookup=sde&lang=greek

      Όλα τα -ζε:
      http://www.perseus.tufts.edu/hopper/resolveform?type=end&lookup=ze&lang=greek

      Και ένα άλλο θέμα πυο θυμήθηκα. Μην ξεχνάς και τις ρωτακιστικές αρχαίες διαλέκτους. Οι Ερετριείς, οι Ηλείοι και οι Σπαρτιάτες (και άλλοι σίγουρα) είχαν τρέψει το μεσοφωνηεντικό s>r. Για να γίνει αυτή η διαδικάσία πρέπει πρώτα το /s/ να ηχηροποιηθεί σε /z/ (s>z>r) όπως στα λατινικά και στα γερμανικά.

      Και στις δύο γλώσσε εκεί που έγινε ο ρωτακισμός ξέρουμε ότι είχε προηγηθεί ηχηροποίηση s>z.

      Λ.χ. ρίζα h2kous– (ακουσ-τικός) αγγλικό hear.

      http://en.wiktionary.org/wiki/hear

      Αύσωνες > Aurunci (ένας ιταλός σήμερα προφέρει το Ausoni σαν /auzoni/ ~ /muzika/):

      http://en.wikipedia.org/wiki/Aurunci

      the appellation given by them to the people called “Ausones” by the Greeks: indeed, the two names are merely different forms of the same, with the change so common in Latin of the “s” into the “r” (Aurunci = Auronici = Auruni = Ausuni)

  4. Kostas

    “Δυστυχώς για τον απαιτητικό μη επαγγελματία αναγνώστη σαν και εμάς πολλές φορές τα καλά ειδικά βιβλία είναι κουραστικά.”

    Έτσι ακριβώς είναι, Και εγώ που είμαι φυσικός,αν θελήσω να διαβάσω κάτι -για κάτι που είναι πέρα απο τις δυνατότητες μου (π.χ. κοσμολογία/γενική θεωρία σχετικότητας) ή θα βρω μια τελείως εκλαικευμένη “γενικούρα” όπως αυτά του Hawking ή ένα πανεπιστημιακό που στην καλύτερη των περιπτώσεων δεν θα καταλαβαίνω ούτε τα μισά… Τι να κάνεις.

    • Λοιπόν Κώστα μιας και είσαι Φυσικός.

      Μόλις τελείωσα το λύκειο ήθελα να διαβάσω ένα καλό βιβλίο κβαντομηχανικής έτσι σαν «εξωσχολικό». Πήγα λοιπόν και αγόρασα τους τρεις τόμους του Στέφανου Τραχανά (1ος ροζ, 2ος μπλε, τρίτος μαύρος). Με τα μαθηματικά 3ης λυκείου (ήμουν και δευτεροδεσμίτης κιόλας οπότε έκανα μαθηματικά με τους τεταρτοδεσμίτες) έφτασα μέχρι τη μέση του πρώτου τόμου.
      Ούτε πως λύνουμε το πρόβλημα κβάντωσης του απλού αρμονικού ταλαντωτή δεν κατάφερα να καταλάβω.

      Αγόρασα λοιπόν τις διαφορικές εξισώσεις του τραχανά και ένα βιβλίο για μιγαδική ανάλυση.

      Αφού τα έβγαλα μόνος. Ξαναδιάβασα τον Τραχανά 2 χρόνια με΄τα την πρώτη απόπειρα και βγήκε νε΄ρακι όλος ο πρώτος τόμος, η κβάντωση του ατόμου του υδρογόνου από τον δεύτερο και «κώλωσα» στο θεώρημα του Feynman για το περιοδικό δυναμικό σε κρυσταλλικό πλέγμα.

      Αλλά θυμάμαι χαρακτηριστικά πως τα ερμιτιανά πολυώνυμα που λύνουν την διαφορική εξίσωση στον απλό αρμονικό ταλαντωτή ικανοποιώντας την συνθήκη κβάντωσης την δεύτερη φορά που είχα την θεωρία (πολυωνυμική μέθοδος επίλυσης και αρχικές συνθήκες διαφορικής εξίσωσης = συνθήκες κβάντωσης) «διαβιασμένη» τα κατάλαβα αμέσως, ενώ την πρώτη φορά χωρίς την θεωρία … graeca sunt non leguntur που έλεγαν και οι Ρωμαίοι, “it’s all Greek to me” που λένε και οι Εγγλέζοι.

      Αν τύχει και το πετύχεις, το βιβλίο “concepts of modern Physics” του Arthur Beiser είναι αριστούργημα.

      Μου το πρότεινε ο κολλητός μου που είναι ηλεκτρολόγος μηχανικός και πραγματικά το ευχαριστήθηκα.

      εκεί πυο δεν κατάλαβα τίποτε είναι όταν πήρα το βιβλίο σχετικιστικής κβαντομηχανικής του Τραχανά. Όταν είδα μήτρες με στοιχεία άλλες μήτρες λέω … πάμε να φύγουμε … έμεινε έτσι στη βιβλιοθήκη σκονισμένο.

      • Kostas

        Οδυνηρές αναμνήσεις μου έφερες! Τώρα να σου πω ότι δεν θυμάμαι καν τι είναι αυτό το θεώρημα του Feynman Που λες… Πάντως αν κατάλαβες πως λύνεται ο αρμονικός ταλαντωτής ξέρεις λίγο πολύ ότι ξέρω και γω!

        Σχετικιστική ουσιαστικά δεν κάναμε. Πάντως μας έκανε μια “επίδειξη” μια φορά ,χρησιμοποιόντας την εξίσωση Dirac, για το πως φτάνεις στο σημείο που “προβλέπεται” το ποζιτρόνιο (και το κατάλαβα κι όλας!). Αυτή ήταν μια στιγμή που μου έχει μείνει ακόμα και απο τις λίγες που άξιζαν απο την σχολή. Μου έκανε και εντύπωση το πόσο διέφερε απο την “pop” εκδοχή της ιστορίας και ακριβώς αυτός είναι ο λόγος που πρέπει να εμβαθύνεις μερικές φορές.

        Πάντως ναι όταν βλέπεις μια μερική διαφορική και σου λέει αυτό το α εκεί είναι πίνακας, σου σηκώνεται λίγο η τρίχα…

      • Τον έχω τον ΑΑΤ (Απλός Αρμονικός Ταλαντωτής)… και έχω 10 χρόνια ακριβώς να τον ακουμπήσω τον Τραχανά.

        Πάντως η θετική σου εκπαίδευση θα σε βοηθήσει πολύ στην γλωσσολογία. Αυτό το προχωράω βήμα βήμα αναλύοντας το φυσικό φαινόμενο, αντιστοιχεί στη γλωσσολογική εξέλιξη όπου ξεκινάς από τη ρίζα και πρέπει να εφαρμόσεις όλους τους γλωσσολογικούς κανόνες με την χρονολογική τους σειρά για να καταλήξεις στον τελικό όρο.

  5. Kostas

    Ωραίος ο Τραχανας… Τώρα έχει βγάλει και μία καινούργια σειρά. Είναι δύο τόμοι ένας μπεζ και ένας μπλε. Δεν πάνε ακριβώς με τη σειρά. Απλώς ο μπλε είναι αρκετά πιο προχωρημένος. Πολύ πιο μοντέρνοι και καλοφτιαγμένοι.

    Πάντα βοηθάει η θετική παιδεία! Εδώ αυτό το paper που υποστήριζε την anatolian IE homeland που είχα αναφέρει όταν είχα ποστάρει ενα video (που κάποιος τους έθαβε) χρησιμοποιούσε markov chain monte carlo μεθόδους. Σε αυτό ήταν το θέμα της διπλωματικής μου να φανταστείς. Όλα στις θετικές επιστήμες καταλήγουν…

  6. ant;onios

    Καλησπέρα. Βρήκα στο ιντερνετ κατι πολύ ενδιαφέρον από επιτύμβιες στήλες ρωμαίων ιππέων στην ευρώπη (κυρίως Αγγλία) όπου αναφέρονται ονόματα και καταγωγές θρακών ιππέων και πολλά άλλα ενδιαφέροντα. Ρίξε μια ματιά http://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5342&context=etd
    Καλό δεκαπενταύγουστο !! υ.γ. δεν ήξερα σε ποια δημοσίεyση να το ¨κολλήσω” 🙂

    • Για σου Αντώνη και καλό Δεκαπενταύγουστο και σε σένα και σε όλους τους αναγνώστες!

      There was found the tombstone of cavalryman Rufus Sita (see fig. 20, catalog no. 13) who was a trooper of the sixth cohort of Thracians.

      Για το όνομα Σίτ(τ)ας/Τζίτ(τ)ας αξίζει ειδική ανάρτηση. Είναι ένα όνομα που απαντά συχνά τον 6ο μ.Χ. αιώνα (λ.χ. ο στρατηγός Σίτ(τ)ας/Τζίτ(τ)ας, συνάδελφος και φίλος του Βελισάριου) και το Prosopography of the Late Roman Empire παρουσιάζει δύο γνώμες: η μία άποψη είναι ότι είναι γοτθικό όνομα (όχι καλά τεκμηριωμένη) και και η άλλη του θρακολόγου Detchev ότι πρόκειται για θρακικό όνομα.

      Η άποψη του Detchev κατά τη γνώμη μου είναι η πιθανότερη, γιατί το όνομα απαντά στη Θράκη πολύ πριν εμφανιστούν οι Γότθοι στα Βαλκάνια, λ.χ. ο Δίων ο Κάσσιος αναφέρει τον τυφλό βασιλιά Σίτα του θρακικού φύλου των Δενθηλητών/Δανθαλητών, την εποχή της μάχης των Φιλίππων (που ακολούθησε μετά τη δολοφονία του Καίσαρα).

      [Δίων Κάσσιος, Ρωμαϊκή Ιστορία, 51,23,4] ἦν: ἐπεὶ δὲ τόν τε Αἷμον ὑπερέβησαν καὶ τὴν Θρᾴκην τὴν Δενθελητῶν ἔνσπονδον αὐτοῖς οὖσαν κατέδραμον, ἐνταῦθα ὁ Κράσσος τὸ μέν τι τῷ Σιτᾷ τῷ τῶν Δενθελητῶν βασιλεῖ τυφλῷ ὄντι ἀμύνων, τὸ δὲ δὴ πλεῖστον περὶ τῇ Μακεδονίᾳ φοβηθεὶς ἀντεπῆλθέ σφισι, καὶ αὐτοὺς ἐκ τῆς προσόδου μόνης καταπλήξας ἐξέωσεν ἀμαχεὶ ἐκ

      Μπορεί να είναι υποκοριστικός τύπος του ονόματος Σιτάλκης, αλλά μπορεί να είναι και παρατσούκλι που σημαίνει “φούσκας” (λ.χ. Πτολεμαίος ο Φύσκων = Φούσκας, φύσκων) αν έχει κάποια σχέση με το αλβανικό επίθετο citë = “γεμάτος, παραγεμισμένος”.

      Το αλβανικό αυτό επίθετο μπορεί να είναι η πηγή των νεοελληνικών όρων “είμαι στην τσίτα = είμαι τεταμένος” και “τσιτώνω = τεντώνω (παραφουσκώνω κάτι και το κάνω έτοιμο να σκάσει)”.

      Ο Γρηγόρης Κοτορτσινός στο σχόλιο 77 εδώ συνδέει τα τσίτα/τσιτώνω με το αλβανικό citë.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s