Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #4: διαβάζοντας το «Περὶ θεμάτων»

(συνέχεια από το μέρος #3)

Μέχρι τώρα παρουσίασα το πρώτο μέρος του «Περὶ τῶν Θεμάτων», δηλαδή τα θέματα της ανατολής/Ασίας. Ας πάμε τώρα στα θέματα της δύσης/Ευρώπης.

1) Θέμα Θράκης:

Thematibus1 Thrake1

Thematibus2 Thrake2

Η πρωτεύουσα του θέματος είναι η «Νέα Ρώμη Κωνσταντινούπολη» και η περιοχή της Θράκης συρρυκνώθηκε και κάποια παλαιά της μέρη βρίσκονται τώρα «ὑπό ἀλλοτρίων» επειδή το «θεομίσητον ἔθνος τῶν Βουλγάρων» διέβη τον Δούναβη και εγκαταστάθηκε σε αυτά. Τέλος , σχετικά με την θέση της Κων/πολης επί του αρχαίου Βυζαντίου, ο Πορφυρογέννητος γράφει:

Αύτὸ δὲ τὸ Βυζάντιον Μεγαρέων καὶ Λακεδαιμονίων και Βοιωτῶν ἐστιν άποικία, τῶν ἀρχαιοτάτων Ἑλλήνων. Διὸ καὶ τῆς τῶν Δωριέων γλώττης ἔν ἐπιστήμῃ τυγχάνουσι.

Με το «ἀρχαιοτάτων Ἑλλήνων» εδώ εννοεί ότι η αποικία ιδρύθηκε κατά την αρχαϊκή περίοδο (όπως τους «παλαιούς Ἑλληνες» του Στράβωνα που αναφέρει ότι «ἐκάλουν» τον υψηλό τόπο σάμο) ή εννοεί ότι οι Μεγαρείς, οι Λακεδαιμόνιοι και  οι Βοιωτοί ήταν παλαιά ελληνικά έθνη πριν την δημιουργία νέων ελληνιστικών Ελλήνων που χρησιμοποιούν την κοινή γλώσσα;

Πιστεύω ότι μάλλον είναι η δεύτερη περίπτωση διότι στην επόμενη φράση δικαιολογεί αυτό που λέει στην πρώτη (περί αρχαιοτάτων Ἑλλήνων) με το ότι η διάλεκτος τους αρχαίου Βυζαντίου ήταν δωρική. Και εδώ ακόμα βλέπουμε τον «παράδοξο ενεστώτα» (τυγχάνουσι) που θα έδινε την εντύπωση ότι οι κάτοικοι της Κων/πόλεως στα χρόνια του Πορφυρογέννητου μιλούσαν δωρικά.

2) Θέμα Μακεδονίας:

Thematibus3 Makedonia

Αφού παρουσιάζει κάποια μυθικά στοιχεία για την αρχαία Μακεδονία και τον μύθο της Ηρακλειδικής/Τημενιδικής καταγωγής των Αργεάδων βασιλέων, περιγράφει τον Ηρακλή και μετά γράφει:

… ὡς Ἕλληνες ψευδολογούσι τοῖς γράμμασι

Δηλαδή «όπως οι Έλληνες συγγραφείς ψευτο-διηγούνται στα γραπτά τους». Θυμίζω ότι την ίδια αντίδραση συναντήσαμε και στο θέμα Αιγαίου όταν μίλησε για την Ποσειδωνική καταγωγή του Αιγέα και μετά έγραψε:

Οὔκ ἔστι δὲ νῦν χρεία τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας διὰ τὸ εἶναι αὐτήν ψεύδους μεμεστωμένην

Δηλαδή τηρεί τυπική χριστιανική θέση έναντι των «Ἑλλήνων».

Θυμίζω ότι το θέμα της Μακεδονίας ήταν στη Θράκη και είχε πρωτεύουσα την Αδριανούπολη. Εδώ αναφέρεται στην αρχαία Μακεδονία, για να εξηγήσει την ιστορία του ονόματος. Τα θέματα Στρυμόνος και Θεσσαλονίκης που δημιουργήθηκαν στην γεωγραφική Μακεδονία τα περιγράφει στη συνέχεια και θα τα παραθέσω παρακάτω μαζί με το θέμα Ελλάδος.

Αναφερόμενος στην ρωμαϊκή επαρχία Μακεδονίας γράφει ότι αποτελείται από την Μακεδονία Ι, τη Μακεδονία ΙΙ και τη Θεσσαλία.

3) Θέματα Στρυμόνος, Θεσσαλονίκης και Ελλάδος:

Thematibus4_Strym_Thess_Hellas

Για το θέμα Στρυμόνος μας πληροφορεί ότι δεν είναι κανονικό θέμα αλλά καταλογίζεται στις Κλεισούρες, ότι «τώρα κατοικείται από Σκύθες και όχι από Μακεδόνες», Σκύθες που εγκατέστησε ο Ιουστινιανός ο Ρινότμητος για να φυλάνε τις κλεισούρες τους θέματος. Γράφει:

Τὸ δὲ θέμα τοῦ Στρυμόνος τῇ Μακεδονίᾳ συντέτακται καὶ οὐδαμοῦ τούτου λόγος ἐστι περὶ θέματος, ἀλλά εῖς κλεισούραν τάξιν λελόγισται. Καὶ Σκύθαι αὐτῷ ἀντί Μακεδόνων διανέμονται, Ἰουστινιανοῦ τοῦ Ρινοτμήτου ἐν τοῖς ὄρεσι τοῦ Στρυμόνος καὶ ταῖς διαβάθρες τῶν κλεισουρῶν τούτους ἐγκατοικίσαντος.

Ξανά, βλέπουμε ότι διαιωνίζει μία παρελθοντική κατάσταση. Είναι αλήθεια ότι ο Ιουστινιανός εγκατέστησε στο Στρυμόνα «Σκύθες» (σε μία άλλη ανάρτηση θα εξηγήσω ποιοι μπορεί να ήταν), ενώ μετέφερε από εκεί 30.000 οικογένειες Σλάβων στην Μικρά Ασία (κατά πάσα πιθανότητα υπερβολικός ο αριθμός). Τώρα κατά πόσο αυτοί οι «κλεισουρίτες» Σκύθες στα χρόνια του Πορφυρογέννητου ήταν το κυρίαρχο δημογραφικό στοιχείο της περιοχής χωρίς να έχουν αφομοιωθεί από τους ελληνόφωνους και σλαβόφωνους πληθυσμούς με τους οποίους συζούσαν αυτό δεν το γνωρίζουμε.

Για το θέμα της Θεσσαλονίκης μας πληροφορεί ότι η Θεσσαλονίκη ήταν η μητρόπολη της Μακεδονίας (από την Ρωμαϊκή κατάκτηση και μετά βέβαια) και κάνει το λάθος να εξηγεί το όνομά της ως νίκη του Φιλίππου σε εκείνο το μέρος έναντι των Θεσσαλών. Στην πραγματικότητα, ο Φίλιππος ονόμασε την κόρη που είχε από την Θεσσαλή γυναίκα του Νικησίπολι Θεσσαλονίκη (και αργότερα από αυτήν ο Κάσσανδρος την πόλη) από την νίκη του στην Θεσσαλία έναντι των Φωκέων.

Για το θέμα της Ελλάδος ο Πορφυρογέννητος γράφει ότι πήρε το όνομά του από τον Δευκαλιωνίδη Έλληνα, ο οποίος μετωνόμασε τους υπηκόους τους από Γραικούς σε Ἐλληνες.

τοὺς ὑπηκόους αὐτῷ γενομένους ἀντί Γραικῶν Ἕλληνας ἐκάλεσε

Στη συνέχεια μας πληροφορεί ότι το όνομα Ἑλλάς δεν αντιστοιχεί σε κάποιο αρχαίο έθνος, αλλά είναι δηλωτικό της διαλέκτου:

οὐκ ἦν δὲ τοῦτο παλαιόν ὄνομα ἔθνους, ἀλλὰ φωνῆς τῆς Ἑλληνικῆς ἰδίωμα

Στη συνέχεια, σε αυτά που έχω υπογραμμίσει με πράσινο, αντιγράφει σχεδόν κατά λέξη τον Θουκυδίδη χωρίς να το παραδέχεται. Έχει ενδιαφέρον ότι θεωρεί σαν βόρειο άκρο τις Θερμοπύλες ενώ έχει γράψει ότι το όνομα πρωτοεμφανίστηκε στην Φθιώτιδα. Με άλλα λόγια, μάλλον έχει κατά νου την ρωμαϊκή επαρχία Αχαΐας για Ελλάδα.

4) Θέμα Πελοποννήσου:

Thematibus5 Peloponnesos

Κόρινθος, ἡ πάλαι Ἑφύρα, μητρόπολις πᾶσης Ἑλλάδος καὶ αύτῆς Πελοποννήσου τουτέστι Ἀχαΐας. Οἱ γὰρ Ρωμαῖοι τοὺς τὴν Πελοπόννησον οἰκοῦντας Ἀχαιοὺς ὀνομάζουσιν.

Αφού λέει τα διάφορα μυθολογικά στοιχεία για τα πολλά ονόματα της Πελοποννήσου έχει ενδιαφέρον ότι την παρομοιάζει με αμπελόφυλο και μυουρίζον (= προεξέχον, με προεξοχές που εκφύονται από κάπου όπως η ουρά ποντικού) πλατανόφυλο. Μετά λέει λίγα πράγματα για την αρχαία ιστορία, πως μετά τον μεταξύ τους πόλεμο η Αθήνα και η Σπάρτη παρήκμασαν και επέτρεψαν στον Φίλιππο να γίνει κύριος της Ελλάδος, χρησιμοποιώντας μάλιστα το καθόλου κολακευτικό για τον τελευταίο στίχο «ἐν δὲ διχοστασίῃ καὶ ὁ πάγκακος ἔλλαχε τιμῆς» και, τέλος, για την ρωμαϊκή κατάκτηση.

Μετά περνάει στο θέμα του σλαβικού εποικισμού τον οποίο περιγράφει με τα λόγια:

Ἐσθλαβώθη δὲ πᾶσα ἡ χῶρα καὶ γέγονε βάρβαρος, ὅτε ὁ λοιμικός θάνατος πᾶσαν ἐβόσκετο τὴν οἰκουμένη, ὁπηνίκα ὁ Κωνσταντίνος ὁ τῆς κοπριάς ἐπώνυμος τὰ σκῆπτρα τῆς τῶν Ρωμαίων διεῖπεν ἀρχῆς, ὥστε τινὰ τῶν ἐκ Πελοποννήσου μέγα φρονοῦντα ἐπί τῇ αὐτοῦ εὐγενείᾳ , ἵνα μὴ λέγω δυσγενείᾳ, Εὐφήμιον έκεῖνον τὸν περιβόητον γραμματικὸν ἀποσκῶψαι εῖς αύτὸν τουτοΐ τὸ θρυλούμενον ἰαμβεῖον «γαρασδοειδὴς ὄψις ἐσθλαβωμένη». Ἦν δὲ οὗτος Νικήτας  ὁ κηδεύσας ἐπί θυγατρί Σοφίᾳ Χριστόφορον τὸν υἱὸν τοῦ καλοῦ Ρωμανοῦ καὶ ἀγαθοῦ βασιλέως.

Η ερώτηση που γεννάται με αυτό το πολυσυζητημένο χωρίο είναι γιατί πρωτοαναφέρει το θεμα του σλαβικού εποικισμού μόνο στην Πελοπόννησο και δεν τον αναφέρει στα προηγούμενα ευρωπαϊκά θέματα (Θράκης, Μακεδονίας, Στρυμόνος, Θεσσαλονίκης, Ελλάδος) ή στα επόμενα (Νικοπόλεως, Δυρραχίου κλπ) που είχαν επίσης εποικιστεί από Σλάβους. Γιατί λ.χ. όταν περιγράφει το θέμα του Λυκανδού λέγοντας ότι  «πᾶσα ἡ χώρα μεστή γέγονε τῶν Ἀρμενίων» δεν συμπληρώνει ότι «γέγονε βάρβαρος»;

Εδώ πρέπει να υπενθυμίσω ότι ο Πορφυρογέννητος ανήκει στην «Μακεδονική»/Αρμενική δυναστεία. Όταν ο Σκυλίτσης περιγράφει την καταγωγή του ιδρυτή της δυναστείας Βασιλείου Α΄ γράφει:

Ἤνεγκε τοίνυν ἡ τῶν Μακεδόνων χώρα αὐτόν, εἷλκε δὲ τὸ γένος ἐξ Ἀρμενίων, ἐκ πάνυ λαμπρᾶς καταγόμενος τῆς τῶν Ἀρσακιδῶν σειρᾶς, ἐξ ἧς μόνης νόμος ἦν βασιλεύεσθαι Πάρθους καὶ Μήδους καὶ Ἀρμενίους διὰ τὸ κλέος τοῦ πρώτου Ἀρσάκου τοῦ ἀνακτησαμένου τοῖς Πάρθοις τὴν βασιλείαν ὑπὸ Περσῶν ἐσφετερισμένην. […] εἰς Φιλίππους αὐτούς (μία δὲ καὶ αὕτη τῶν Μακεδονικῶν πόλεων) μετοικίζει, εἶτα πάλιν ἐκεῖθεν εἰς Ἀδριανούπολιν. εὐθέτου δὲ τοῦ τόπου φανέντος τοῖς ξένοις, εἰς πλῆθος κατέστησαν, ἀσύγχυτον τὸ γένος διαφυλάττοντες.

Ότι ήταν Αρμένιος το γένος, δήθεν καταγόμενος από τους Αρσακίδες και ότι δήθεν οι πρόγονοί του παρότι εγκαταστάθηκαν στο θέμα Μακεδονίας ανάμέσα σε πλήθος ξένων, κατάφεραν να διαφυλάξουν «ἀσύγχυτον τὸ γένος» τους.

Βέβαια η Αρβελέρ λέει μια περισσότερο πιθανή εκδοχή για την καταγωγή του Βασιλείου που τον εξισώνει με την «γαρασδοειδή όψη εσθλαβωμένη»:

[02:20-05:00]

Οι «ζωηροί» Αρμένηδες στα Βαλκάνια και οι «ζωηροί» Σλάβοι στην Ασία.

5) Θέματα Κεφαλληνίας και Νικοπόλεως:

Thematibus6 Kephallenia Nikopolis

6) Θέμα Δυρραχίου:

Thematibus7 Dyrrachion

Και εδώ δεν υπάρχει κάτι το αξιοσχολίαστο πέρα από το ότι περιγράφει το αρχαίο Δυρράχιο/Επίδαμνο σαν ελληνική πόλη (αποικία) και βλέπει τον Διοκλητιανό σαν «ανοσιότατο και ασεβέστατο» βασιλέα λόγω των διώξεών του κατά των χριστιανών, χωρίς να γνωρίζει ότι ο ίδιος ο Διοκλητιανός έβγαλε την αυτοκρατορία από την κρίση του 3ου αιώνα.

7) Θέμα Σικελίας:

Thematibus8 Sikelia

Και εδώ δεν έχει τίποτε ιδιαίτερα αξιοσχολίαστο πέρα από την αναφορα στους μυθικούς Αύσονες της Ιταλίας και από το ότι αντλεί σε κάποια φάση από τον Διόδωρο τον Σικελό και άλλους συγγραφείς της αρχαιότητας χωρίς να το δηλώνει όταν λέει ότι οι Έλληνες άποικοι του νησιού χρησιμοποιούσαν το όνομα Σικελιώτες, ενώ οι ιθαγενείς το Σικελοί, όπως με το ζεύγος Ιταλοί και Ιταλιώται (Έλληνες άποικοι). Τα ακριβή λόγια του Διόδωρου είναι:

[5.6] Ὕσταται δ´ ἀποικίαι τῶν Ἑλλήνων ἐγένοντο κατὰ τὴν Σικελίαν ἀξιόλογοι καὶ πόλεις παρὰ θάλατταν ἐκτίσθησαν. Ἀναμιγνύμενοι δ´ ἀλλήλοις καὶ διὰ τὸ πλῆθος τῶν καταπλεόντων Ἑλλήνων τήν τε διάλεκτον αὐτῶν ἔμαθον καὶ ταῖς ἀγωγαῖς συντραφέντες τὸ τελευταῖον τὴν βάρβαρον διάλεκτον ἅμα καὶ τὴν προσηγορίαν ἠλλάξαντο, Σικελιῶται προσαγορευθέντες.

Δηλαδή, μετον καιρό οι Σικελοί (ιθαγενείς του ανατολικού μέρους του νησιού) εξαιτίας του μεγάλου αριθμού Ελλήνων αποίκων και του ότι αναμείχθηκαν μαζί τους τελευταίους όχι μόνον έμαθαν την γλώσσα και τα έθιμά τους, αλλά στο τέλος έπαψαν να μιλούν τελείως την βάρβαρή τους γλώσσα και υιοθέτησαν μέχρι και την προσηγορία «Σικελιώται» (αρχικά αποκλειστικό ενδωνύμιο των Ελλήνων αποίκων).

Ξανά εάν κάποιος δεν γνωρίζει ότι ήδη στα χρόνια του Διόδωρου η εθνοτική διάκριση Σικελών και Σικελιωτών είχε πάψει να υφίσταται μπορεί να παρερμηνεύσει το χωρίο του Πορφυρογέννητου νομίζοντας ότι υπήρχαν «Ἕλληνες» στην μεσαιωνικη Σικελία.

8) Θέμα Λογγοβαρδίας:

Thematibus9 Lngbrd

Και εδώ ξεκινάει με την αναφορά αρχαίων Ελληνικών αποικιών, μετά λέει ότι οι Γότθοι επί Ζήνωνος κυρίεψαν τη χώρα μέχρι την Ιουστιανική reconquista την οποία περιγράφει με ένα ποίημα της εποχής:

ἡνίκα Φραγγικὰ φῦλα κατέκτανε Αὐσονὶς Αἰχμή

[…]

ὄλβιον ἄν τόδε χεῦμα καὶ ἔσσεται ἀντὶ τροπαίου

αἵματι βαρβαρικὸν δηρόν ἐρευθόμενον.

Δηλαδή η Αυσονίδα αιχμή (ρωμαϊκό δόρυ) κατέσφαξε τα Φραγγικά φύλα και θα είναι σαν τρόπαιο η ανάμνηση του θεάματος του χυμένου κατακόκκινου βαρβαρικού αίματος για όποιον όλβιο το είδε.

Βλέπουμε πάλι τη χρήση του κλασικίζοντα όρου «Αύσονες» για τους Βυζαντινούς που έχω αναφέρει και σε άλλη ανάρτηση.

Βλέπουμε επίσης ότι ο Πορφυρογέννητος χρησιμοποιεί τον τίτλο «ρὴξ» (< λατ rex, ρήγας) για τον ηγεμόνα των «Φράγγων» και όχι τον τίτλο «βασιλεύς» με τον οποίο περιγράφει αποκλειστικά μόνον Βυζαντινούς ηγεμόνες, όπως ακριβώς διηγήθηκε ο Liutprand στον Otto II:

I was brought before the emperor’s brother Leo, marshal of the court and chancellor; and there we tired ourselves with a fierce argument over your imperial title. He called you not emperor, which is Basileus in his tongue, but insultingly Rex, which is king in ours.

9) Θέμα Χερσώνος:

Thematibus10 Cherson

Και εδώ έφτασα στο τέλος της παρουσίασης του «Περὶ τῶν Θεμάτων λόγος».

Advertisements

Leave a comment

Filed under Εθνολογία, Ιστορία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s