Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #1

Όπως είναι γνωστό, το κανονικό ενδωνύμιο των «Βυζαντινών» ήταν Ρωμαίοι και, όπως γίνεται ξεκάθαρο από τα μέσα του 10ου αιώνα και έπειτα, ο όρος «Ρωμαίος» περιγράφει μια ταυτότητα που σημαίνει κάτι περισσότερο από «(ορθόδοξος) Χριστιανός» και «υποτελής του βασιλεά των Ρωμαίων». Οι ευρωπαϊκοί λαοί χρησιμοποιούσαν τον όρο «Γραικός» σαν εξωνύμιο για τους Βυζαντινούς άλλοτε αυθόρμητα και ειλικρινά και άλλοτε με τόνο σκωπτικό και με σκόπιμη πρόθεση άρνησης της Ρωμαϊκότητάς τους. Από την ανάλυση ορισμένων χωρίων του Προκοπίου και του Λιουτπράνδου φαίνεται ότι οι γερμανικοί λαοί (Γότθοι, Βάνδαλοι κλπ) και η λατινοφώνη δύση χρησιμοποιούσαν σταθερά το εξωνύμιο «Γραικοί» για να περιγράψουν τους Βυζαντινούς (αν και πριν από τον Καρλομάγνο χρησιμοποιείται και ο όρος «Ρωμαίοι», π.χ. ο Ισίδωρος της Σεβίλλης περί το 630 γράφει ότι “Sclavi Graeciam Romanis tulerunt” («οι Σλάβοι πήραν την Ελλάδα από τους Ρωμαίους»).

Το ότι οι γερμανικοί λαοί χρησιμοποιούσαν το εξωνύμιο «Γραικοί» για τους Βυζαντινούς μας βοηθάει να ξεδιαλύνουμε το μυστήριο του «Γραικού» του Πρίσκου (5ος αιώνας). Όταν ο Πρίσκος ήταν μέλος της πρεσβείας που στάλθηκε στην αυλή του Αττίλα ξαφνιάστηκε όταν άκουσε κάποιον να μιλάει άπταιστα ελληνικά. Όταν τον ρώτησε που τα έμαθε, ο άνθρωπος γελώντας του απάντησε ότι ήταν έμπορος «Γραικός στο γένος» που κατέληξε να ζει στο Viminacium, όπου αιχμαλωτίστηκε από τους Ούννους και΄, όταν ελευθερώθηκε, επέλεξε να ζει μαζί τους γιατί είχε απογοητευθεί από την εξέλιξη των πραγμάτων στην Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

Διατρίβοντι δε μοι και περιπάτους ποιουμένω προ του περιβόλου των οικημάτων προσελθών τις, όν βάρβαρον εκ της Σκυθικής ωήθην είναι στολής, Ελληνιστί ασπάζεταί με φωνή, “χαίρε” προσειπών, ώστε με θαυμάζειν ότι γε δή ελληνίζει Σκύθης ανήρ. (…) εγώ δε έφην αιτίαν πολυπραγμοσύνης είναί μοι την Ελλήνων φωνήν. Τότε δε γελάσας έφη Γραικός μεν είναι το γένος, κατ’ εμπορίαν δε ες το Βιμινάκιον εληλυθέναι την προς τω Ίστρω ποταμώ Μυσών πόλιν.

Αυτό το χωρίο συχνά παρατίθεται σαν η τελευταία μαρτυρία ύπαρξης ελληνικής εθνοτικής συνείδησης. Ο έμπορος αυτοπροσδιορίζεται «Γραικός το γένος» και αναφέρει τους «Μυσούς» (λατινίζοντες  και δακο-θρακόφωνοι Ρωμαίοι) και τους «Σκύθες» Ούννους (βάρβαροι μη Ρωμαίοι). Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι το ότι μιλώντας ελληνικά δεν αυτοπροσδιορίστηκε σαν «Ἕλλην», αλλά σαν «Γραικός». Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Ζούσε στο λατινόφωνο Viminacium όπου οι λατινόφωνοι συμπολίτες του τον αποκαλούσαν Gr[a]ecus όπως λέει ο Προκόπιος αργότερα ότι έκαναν και οι λατινόφωνοι αξιωματικοί στα χρόνια του. Αργότερα βρέθηκε να ζει μετους Ούννους, όπου σύμφωνα με τον Peter Heather η lingua franca της αυτοκρατορίας του Αττίλα ήταν τα ανατολικά γερμανικά λόγω του μεγάλου αριθμού των ανατολικών γερμανικών υποταγμένων φύλων (Γότθοι, Γέπιδες, Ρούγοι, Έρουλοι, Βάνδαλοι κλπ). Θυμίζω ότι πολλοί μελετητές ερμηνεύουν το όνομα Αττίλας σαν γοτθικό παρατσούκλι για «μπαμπάκας» (Att-ila ~ “Big Daddy” ~ χαϊδευτική παρωνυμία του εξουσιαστή τους, όπως Wulf-ila ~ «Λυκόπουλο»). Και μιας και είδαμε ότι οι γερμανικοί αυτοί λαοί αποκαλούσαν τους Ανατολικούς Ρωμαίους σαν «Γραικούς» έπεται ότι και στην γερμανόφωνη αυτοκρατορία του Αττίλα, οι Ανατολικοί Ρωμαίοι θα ήταν επίσης γνωστοί σαν «Γραικοί». Με άλλα λόγια, ο «Γραικός» έμπορος του Αττίλα εν τέλει ενστερνίστηκε το εξωνύμιο με το οποίο τον αποκαλούσαν οι λαοί με τους οποίους συζούσε.

Heather Att-ila

Εδώ θα κάνω μια γλωσσολογική παρένθεση. Η ΙΕ ρίζα *at(t)a– «πατέρας» έχει δώσει μεταξύ άλλων το γοτθικό atta, το ελληνικό ἄττας και το πρωτο-σλαβικό otĭcĭ (> βουλγ. otec, σερβ-κροατ. otac). Κατά συνέπεια, αν δεκτούμε την γοτθική ετυμολογία του ονόματος Αττίλας τότε το όνομα είναι λίγο πολύ παρόμοιο με το ελληνικό Ἄτταλος.

Η χρήση του εξωνυμίου «Γραικός» από τους περιδουνάβιους Ουννο-Γερμανικούς πληθυσμούς κληροδοτήθηκε από τους Πρωτο-Βούλγαρους (το τουρκικό φύλο) και από τους Σλάβους, οι οποίοι γνώρισαν τους βυζαντινούς μέσα από το ουνο-γερμανικό και βαλκανολατινικό υπόστρωμα που βρήκαν.

Έτσι στις πρωτο-βουλγαρικές επιγραφές (η ελληνική ήταν η επίσημη γλώσσα του Βουλγαρικού κράτους μέχρι την αντικατάστασή της από την παλαιοσλαβωνική) οι Βυζαντινοί αποκαλούνται σταθερά «Γρεκοί»,«Γρικοί» κλπ ενώ το επίρρημα «γρικιστί» χρησιμοποιείται με τη σημασία «ελληνιστί»: λ.χ. η επιγραφή Chatalar:

ΚΑΝΑ CYΒΙΓΙ ΩΜΟΡΤΑΓ ΙC ΤΙΝ ΓΙΝ ΟΠΟΥ ΕΓΕΝΙΘΙΝ
ΕΚ ΘΕΟΥ ΑΡΧΟΝ ΕCΤΙ ΙC ΤΙC ΠΛCΚΣΑC ΤΟΝ ΚΑΝΠΟΝ
ΜΕΝΟΝΤΑ ΕΠΥΗCΕ ΑΥΛΙΝ ΙC ΤΙΝ ΤΟΥΝΤΖΑΝ ΚΕ
ΜΕΤΙΓΑΓΕΝ ΤΙΝ ΔΥΝΑΜΙΝ ΤΟΥ ΙC ΤΟΥΣ ΓΡΙΚΟΥC
ΚΕ CΚΛΑΒΟΥC ΚΕ ΤΕΧΝΕΟC ΕΠΥΗΣΕ ΓΕΦΥΡΑΝ ΙΣ ΤΙΝ ΤΟΥΝΤΖΑΝ
ΜΕ ΤΟ ΑΥΛΙΝ ΣΤΥΛΟΥΣ ΤΕΣΣΑΡΙC ΚΕ ΕΠΑΝΟ ΤΟΝ CΤΥΛΟΝ
ΕCΤΙCΕ ΛΕΟΝΤΑC ΔΥΟ Ο θΕΟC ΑΞΙΟCΙ ΤΟΝ ΕΚ ΘΕΟΥ ΑΡΧΟΝΤΑ
ΜΕ ΤΟΝ ΠΟΔΑ ΑΟΥΤΟΥ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΑΛΟΠΑΤΟΥΝΤΑ
ΕΟC ΤΡΕΧΙ Η ΤΟΥΝΤΖΑ [—- ΚΕ ΕΟΣ ΤΟΥC ΠΟΛΛΟΥC ΒΟΥΛΓΑΡΙC
ΕΠΕΧΟΥΝΤΑ ΤΟΥC ΕΧΘΡΟΥC ΑΥΤΟΥ ΥΠΟΤΑCΟΝΤΑ
ΧΕΡΟΝΤΑ ΚΑΙ ΑΓΑΛΙΟΜΕΝΟC ΖΙCΙΝ ΕΤΙ ΕΚΑΤΟΝ
ΙΤΟ ΔΕ ΚΕ Ο ΚΕΡΟC ΟΤΑΝ ΕΚΤΙΣΤΑΝ
ΒΟΥΛΓΑΡΙCΤΙ CΙΓΟΡ ΕΛΕΜ ΚΕ ΓΡΙΚΙCΤΙ
ΙΝΔΙΚΤΙΟΝΟC ΙΕ

Επομένως δεν μας εκπλήσσει που οι Σλάβοι σταθερά ονομάζουν τους Βυζαντινούς «Γραικούς», την αυτοκρατορία τους «Γραικία» και την πρωτεύουσά τους «Γραικικό» Tsargrad. Έτσι στην επιγραφή του Μοναστηρίου  (1015 μ.Χ.) διαβάζουμε ότι ο Σαμουήλ νίκησε στο Shtipone (σημερινό Ihtiman, «Πύλες του Τραϊανού») τον «Γραικικό» στρατό του Βασιλείου (въ Щїпонѣ грьчьскѫвъ воїскѫ ц ҃рѣ Васїлїа ), ενώ το ρωσικό χρονικό γράφει ότι ο Svyatoslav του Κιέβου το 969 μ.Χ. κατέκτησε την Βουλγαρική Preslavica (ανατ. σλαβ. Pereyaslavets) και την έκανε πρωτεύουσά του αντί του Κιέβου ώστε να του έρχονται πιο εύκολα τα αγαθά «από την Γραικία». Γράφει ο Βυζαντινολόγος Dimitar Angelov:

Angelov Slavs Romaioi Greeks

Και από ένα ανάλογο άρθρο του Angel Nikolov:

graecus

Εδώ πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι αυτές ΔΕΝ είναι αυτομάτως αποδείξεις «Ελληνικότητος» των Βυζαντινών, διότι είναι ητικές (ετεροπροσδιορισμός) αντιλήψεις και όχι η ημική (αυτοπροσδιορισμός) αντίληψη των Βυζαντινών. Το να τις θεωρήσουμε σαν «αποδείξεις ελληνικότητος» είναι σαν να πιστεύουμε ότι οι Ούγγροι ένιωθαν απόγονοι των Δακών και τους Παιόνων επειδή οι κλασικίζοντες Βυζαντινοί τους αποκαλούσαν «Δάκες» και «Παίονες». Η τελευταία ημική μαρτυρία που δείχνει ξεκάθαρο εθνοτικό αυτοπροσδιορισμό σαν «Γραικός» παραμένει ο «Γραικός» του Πρίσκου στον 5ο αιώνα. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμα περισσότερο εάν λάβουμε υπόψη την άποψη του Καλδέλλη ότι ο «Γραικός» αυτός ήταν φανταστικό πρόσωπο επινοημένο από τον Πρίσκο για να εκφράσει εμμέσως (άρα χωρίς κίνδυνο τιμωρίας) την κριτική του στον Αυτοκράτορα:

Kaldellis Priskos

Το ότι δεν πρέπει να ερμηνεύουμε το ητικό «Γραικός» αυτομάτως σε «Έλληνας» μας το υπενθυμίζουν τέλεια τέσσερεις μαρτυρίες:

1) Ο δίγλωσσος τίτλος του Σέρβου αυτοκράτορα Dušan η οποία στα σερβικά τον χαρακτηρίζει “Τσάρο των Σέρβων και των «Γραικών» “, ενώ στα ελληνικά σαν «Αυτοκράτορα των Σέρβων και των Ρωμαίων».

2) Ο Ιταλός συγγραφέας Fazio Degli Umberti που στα μέσα του 14ου αιώνα έγραψε το μυθιστόρημα Ditta Mondo («ταξίδι ανά τον κόσμο»). Εκεί που βάζει τον μυθικό ταξιδιώτη του να συνομιλεί με έναν “Greco” κάπου μεταξύ Μακεδονίας και Θεσσαλίας, ο Degli Umberti μας κάνει επίδειξη της γνώσης του της μεσαιωνικής ελληνικής γλώσσας και το ιταλικό “sono Greco αποδίδεται στα ελληνικά σαν «είμαι Ρωμαίος», όπως και το “sai l’Italiano ?” αποδίδεται στα ελληνικά σαν «Ειπέ μου, ξεύρεις [να μιλάς] τα Φράγκικα ;» !!!

Dittamondo

3) Η βυζαντινή ήττα από τους Βούλγαρους στην μάχη των Πυλών του Τραιανού περιγράφεται  από τη βυζαντινή μεριά με το ποίημα του Ιωάννη Κυριώτη Γεωμέτρη στο οποίο ο ποιητής απορεί πως τα βέλη των Μυσών [Βουλγάρων] έσπασαν τα δόρατα των Αυσόνων [Ρωμαίων] και πως ο Δούναβης νίκησε τη Ρώμη.

4) Η διπλή περιγραφή της μάχης στον ελαιώνα του Κουντουρά. Η γαλλική εκδοχή ονομάζει τους βυζαντινούς «Γραικούς», το οποίο οι νεοελληνικές μεταφράσεις αποδίδουν ως «Έλληνες». Η «βυζαντινή» εκδοχή μιλάει για μάχη Φράγγων και Ρωμαίων.

Έχοντας ξεκαθαρίσει λοιπόν τη διαφορά μεταξύ «ημικής»και «ητικής» αντίληψης μπορούμε να συζητήσουμε σε τι βαθμό, όπως λένε οι εθνολόγοι, η πρώτη βρίσκεται σε συνεχή διαπραγμάτευση με την δεύτερη και να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε γιατί στα γραπτά του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου έχουμε δύο περίεργες αναφορές σε «Γραικούς». Αντί να παραθέσω σκέτες τις αναφορές αυτές προτιμώ να παρουσιάσω ολόκληρο το «Περί Θεμάτων» του Πορφυρογέννητου έτσι ώστε να κερδίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πως αντιλαμβανόταν τον σύγχρονό του κόσμο ο Βυζαντινός αυτός αυτοκράτορας.

Το «Περί θεμάτων» είναι ένα σύγγραμμα που προσπαθεί να εξηγήσει ιστορικά το ονόματα των θεμάτων της αυτοκρατορίας. Είναι μια θαυμάσια ευκαιρία για να αντιληφθούμε τα όρια της ιστοριογνωσίας ενός Βυζαντινού λογίου του 10ου αιώνα, αλλά και να κερδίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για τις «εθνολογικές» αντιλήψεις του. Δίπλα στην αρχαιογνωσία του πολλές φορές θα εντοπίσουμε και μια έλλειψη βασικών ιστορικών γνώσεων που σήμερα θεωρούνται στοιχειώδεις.

Το «Περι Θεμάτων» αποτελεί το πρώτο μέρος του «Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ρωμανόν» και είναι με τη σειρά του χωρισμένο σε δύο μέρη. Πρώτα περιγράφονται τα Θέματα της «Ανατολής»/«Ασίας» και μετά αυτά της «Δύσεως»/«Ευρώπης». Το πρώτο θέμα που περιγράφεται είναι αυτό των Ανατολικών επειδή το θέμα αυτό είχε τον μεγαλύτερο αριθμό στρατευμάτων (λογικά αφού βρισκόταν στα σύνορα με τους διαρκώς επιδράμοντες  Άραβες) και  ο Στρατηγός αυτού του θέματος κατά τον 9ο και 10ο αιώνα ήταν ο πιο υψηλόβαθμος αξιωματικός της αυτοκρατορίας, ξεπερνώντας στην ιεραρχία ακόμα και τον Δομέστικο των Σχολών):

Strategos Anatolikon

Τα πρώτα Βυζαντινά θέματα εμφανίστηκαν στην Μικρά Ασία στα μέσα του 7ου αιώνα σαν αντιδραστική αναδιοργάνωση στην Αραβική απειλή. Ο Magister Militum per Orientem («Μάγιστρος του στρατού της Ανατολής») που πριν από την Αραβική εξάπλωση έλεγχε τα στρατεύματα της Συρίας και της Παλαιστίνης (λ.χ. ο Αρμένιος Vahan ~ «Βαάνης» την περίοδο της Μάχης του Γιαρμούκ) διατάχθηκε να μεταφέρει τον στρατό του βορείως της οροσειράς του Ταύρου. Η περιοχή όπου εγκαταστάθηκαν αυτά τα στρατεύματα ονομάστηκε «Θέμα των Ανατολικών». Ο Magister Militum per Armeniam («Μάγιστρος του στρατού της Αρμενίας») διατάχθηκε να μεταφέρει τα στρατεύματα στην περιοχή που ονομάστηκε «Θέμα των Αρμενιακών», ενώ ο Magister Militum per Thracias μετέφερε τον στρατό της Θράκης στην περιοχή της Μικράς Ασίας που ονομάστηκε «Θέμα των Θρακησίων». Τέλος, ο στρατός του Magister Militum Praesentalis που συνόδευε τον αυτοκράτορα στην μάχη εγκαταστάθηκε στην ΒΔ Μικρά Ασία, σε μια περιοχή που έγινε γνωστή σαν «Θέμα του Οψικίου» (Οψίκιον < Obsequium ~ «συνοδεία» ~ «σωματοφυλακή»). Αυτά ήταν τα πρώτα 4 «μεγάλα» θέματα. Αργότερα, προστέθηκαν αυτά της Ευρώπης και άλλα νέα στην Ασία, ενώ υπάρχει και μια τάση διασπάσης των «μεγάλων» θεμάτων σε «μικρά». Σε καθένα από τα πρώτα «μεγάλα» θέματα ο θεματικός Στρατηγός ασκούσε την απόλυτη στρατιωτική και πολιτική εξουσία. Οι Θεματικοί στρατοί αποτελούνταν από στρατιώτες-μικροκαλλιεργητές οι οποίοι πληρωνόταν από την κυβέρνηση κυκλικά μια φορά κάθε τέσσερα χρόνια, δηλαδή κάθε χρόνο, τα φορολογικά έσοδα του κράτους κατέληγαν στη μισθοδοσία («ρόγα» < λατιν. erogatio = «πληρωμή» > αγγλικ. erogation) ενός μόνο θέματος. Για να διευκολυνθεί η κατάσταση στα τρία απλήρωτα χρόνια, νομιμοποιήθηκε και γενικεύτηκε η «συνωνή»/coemptio σαν ετήσια συνδρομή. Δηλαδή, οι στρατιώτες είχαν το δικαίωμα να παίρνουν μια φορά το χρόνο από τους κατοίκους του θέματος (συνήθως μέσω του θεματικού πρωτονοταρίου) ως φόρο «είς είδος» (in kind) τα απαραίτητα γι΄αυτούς εφόδια (τρόφιμα, ρούχα, όπλα, άλλα εφόδια κλπ).

Themes

4 year roga

Επομένως, η αμοιβή των πρώτων θεματικών στρατιωτών που για 200 σχεδόν χρόνια έπρεπε να πολεμούν κάθε καλοκαίρι τους Άραβες ήταν η χρηματική «ρόγα» κάθε τέσσερα χρόνια και η ετήσια εις είδος «συνωνή» (και φυσικά ό,τι λάφυρα προέκυπταν μετά από νίκη).

Στους παρακάτω  χάρτες φαίνονται τα 4 «μεγάλα» θέματα (7ος αιώνας) και τα «μικρά» θέματα που υπήρχαν στην εποχή του Πορφυρογέννητου (10ος αιώνας):

Mark Whittow 700 AD

10th ce Themes

(συνέχεια στο μέρος #2)

3 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

3 responses to “Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #1

  1. Δημήτρης

    Ευχαριστούμε για τις πηγές. Εκείνο πάντως που φαίνεται είναι ότι “Γραικός” για τους δυτικούς σήμαινε, εκτός των άλλων, τον ελληνόφωνο. Γνωρίζετε αν αυτό ίσχυε και κατά την περίοδο που το βυζαντινό “Ρωμαίος” περιλάμβανε και μη ελληνόφωνους πληθυσμούς;

    • Ναι, οι δυτικοί χρησιμοιούν τον όρο από νωρίς και με τη σημασία του ανατολικού ρωμαίου που δεν είναι ελληνόφωνος.
      Θα παραθέσω ένα παράδειγμα από τον κύριο καθολικό άγιο τον Αυγουστίνο:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Augustine_of_Hippo

      Στο Contra Iulianum (γραμμένο το 421 μ.Χ.) [I.4.13] γράφει:

      An ideo contemnendos putas, quia occidentalis Ecclesiae sunt omnes, nec ullus est in eis commemoratus a nobis Orientis episcopus? Quid ergo faciemus, cum illi Graeci sint, nos Latini?

      Μετάφραση: «Ή πιστεύεις ότι πρέπει να περιφρονηθούν επειδή όλοι τους ανήκουν στην Δυτική Εκκλησία και επειδή δεν έχω αναφέρει κανέναν Ανατολικό επίσκοπο ανάμεσά τους; Τι να κάνουμε που εμείς είμαστε Λατίνοι και αυτοί Γραικοί»;

      Εδώ τα επίθετα «Γραικός» και «Λατίνος» φαίνεται να έχουν θρησκευτική σημασία. Οι «Γραικοί» είναι αυτοί που ανήκουν στις ανατολικές αποστολικές αρχιεπισκοπές (Αλέξάνδρεια, Αντιόχεια, Ιερουσαλήμ, Κωνσταντινούπολη) και οι «Λατίνοι» είναι αυτοί που ανήκουν στην αποστολική αρχιεπισκοπή της Ρώμης.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Apostolic_see

      Εδώ έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι η μητροπολιτική Ελλάδα σε αυτή την θρησκευτική διάκριση ανήκει στους «Λατίνους».

      Ο Παύλος ο Διάκονος (Paul the Deacon) γράφοντας στα τέλη του 8ου αιώνα:
      http://en.wikipedia.org/wiki/Paul_the_Deacon

      Θεωρεί τον αυτοκράτορα Μαυρίκιο σαν τον πρώτο «από το γένος των Γραικών» αυτοκράτορα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (“primus ex Graecorum genere in imperio confirmatus est”).

      http://en.wikipedia.org/wiki/Emperor_Maurice

      Τώρα ο Μαυρίκιος γεννήθηκε στην Αραβισσό της Καππαδοκίας και δεν αποκλείεται να ήταν Αρμενικής καταγωγής.

      Αν ο Παύλος εδώ εννοεί ότι ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας που είχε την ελληνική σαν μητρική γλώσσα τότε το «Γραικός» έχει γλωσσική σημασία.
      Αν εννοεί ότι ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας από τις περιοχές που ανήκαν στις ανατολικές αρχιεπισκοπές τότε το «Γραικός» έχει θρησκευτική σημασία.

      Το πρόβλημα όμως είναι ότι ο Ιουλιανός ο Παραβάτης είναι ο πρώτος αυτοκράτορας που είχε την ελληνική σαν μητρική και «απλά μπορούσε να συζητήσει επαρκώς και στην λατινική» (έστω και εάν για τον πρόγονό του Κωνσταντίνο ίσχυε το αντίθετο).

      Αυτό το γνωρίζουμε από τον Αμμιανό Μαρκελλίνο που γράφει ότι ο Ιουλιανός [16.5.7] “latine disserendi sufficiens sermo” («είχε ικανοποιητική επάρκεια της λατινικής γλώσσας»). Αυτή είναι μια φράση που αποδίδεται σε άτομα που ΔΕΝ έχουν την λατινική σαν μητρική γλώσσα.

  2. Δημήτρης

    Ευχαριστώ και πάλι!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s