Οι παρεξηγημένοι «Βυζαντινοί» #1

Η ατυχία των «Βυζαντινών» ήταν ότι έμειναν στην ιστορία παρωνυμιασμένοι και παρεξηγημένοι. Η παρωνυμία «Βυζαντινοί» που εφηύρε η Δύση γι΄αυτούς (ειδικότερα ο Ιερώνυμος Wolf) θα τους ήταν εντελώς ξένη και, για το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού, ακατανόητη. Οι αττικίζοντες και αρχαιογνώστες λόγιοι καμιά φορά χρησιμοποιούσαν τον όρο «Βυζαντινοί» για να περιγράψουν τους κατοίκους της Κωνσταντινουπόλεως, αλλά ουδέποτε τον χρησιμοποίησαν για να περιγράψουν την αυτοκρατορία τους, την οποία σταθερά ονόμαζαν «Βασιλεία των Ρωμαίων», «Αρχή των Ρωμαίων», «Ρωμανία», «Ρωμαΐδα» κλπ. Στην παρωνυμία προστέθηκε και η παρεξήγηση του περιεχομένου. Για να δικαιολογηθεί η στέψη του Καρλομάγνου σαν Imperator Romanorum στις 25 Δεκεμβρίου του 800 μ.Χ. εφευρέθηκε ο μύθος της translatio imperii («μεταβίβαση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορικότητος»). Η Romanitas επαναπροσδιορίστηκε στον δυτικό κόσμο σαν μια κορώνα η οποία μπορεί να μεταφερθεί από μια κεφαλή σε άλλη και συρρικνώθηκε με τέτοιο τρόπο ώστε να συμπέσει με την Latinitas. Για να είναι πειστικός ο μύθος της translatio imperii πρέπει ο μη Ρωμαίος Καρλομάγνος να παραλάβει την Romanitàs από τον επίσης μη Ρωμαίο προκάτοχό του. Έτσι εφευρέθηκαν οι «Μεσαιωνικοί Γραικοί» (όχι ex nihilo όπως θα δούμε παρακάτω) και έτσι ο Βασιλεύς Ρωμαίων, ο μόνος πραγματικός διάδοχος του πρώτου χριστιανού Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, υποβιβάστηκε σε ένα είδος «επιτρόπου», ο οποίος ασκούσε το παροδικό λειτούργημα του Ρωμαίου αυτοκράτορα μέχρι την «ενηλικίωση» του πρώτου άξιου «λατινογενούς» και, κατά συνέπεια, «πραγματικού» -βάσει της εξίσωσης Romanitas = Latinitas- δυτικού ηγεμόνα. Αυτή η μετουσίωση των Ρωμαίων της Ανατολής και ο υποβιβασμός τους σε «Γραικούς» έγινε ευπρόσδεκτη από τους δημιουργούς του νεοελληνικού εθνοσυμβολικού μύθου (mythomoteur στην ορολογία του Anthony Smith) περί «Ελληνικής συνέχειας», γιατί ηλιθιωδώς πίστεψαν ότι οι μεσαιωνικές δυτικές αναφορές σε «Γραικούς» και οι νεωτερικές αναφορές δυτικών ιστορικών στους «Βυζαντινούς» σαν «Γραικούς» είναι δείκτες εθνοτικής συνέχειας των Νεοελλήνων με τους ένδοξους Έλληνες της αρχαιότητας. Βέβαια, αν κάποιος αποφασίσει να εξετάσει τις δυτικές αναφορές σε «Γραικούς» θα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι κάθε άλλο παρά κολακευτικές είναι και, εκτός από ολίγες εξαιρέσεις, αντί να παρουσιάζουν τους Ρωμιούς σαν απόγονους των Ελλήνων, στην πραγματικότητα τους παρουσιάζουν σαν «Γραικύλους», δηλαδή εκφυλισμένους Ρωμαίους που έχασαν την μητρική τους γλώσσα. Δεν μας εκπλήσσει επομένως η αντίδραση των Βυζαντινών όταν θεωρούν προσβλητική την παρωνυμία «Γραικοί».

Ο μόνος τρόπος για να κατανοήσουμε την ταυτότητα των Βυζαντινών και την εξέλιξή της στον χρόνο είναι μέσα από τα ίδια τους τα γραπτά. Κανένας άλλος πλην των Βυζαντινών δεν ήξερε τι θα πει να είσαι Βυζαντινός. Χρειαζόμαστε δηλαδή την ημική αντίληψη. Θυμίζω ότι στην εθνολογία «ημική» (emic) είναι η αντίληψη που το ίδιο άτομο έχει για τον εαυτό του, ενώ «ητική» (etic) είναι η αντίληψη που έχουν οι άλλοι γι΄αυτόν. Κατά συνέπεια, αφού η εθνοτικότητα (ethnicity) είναι η συνειδητή (και σε μεγάλο βαθμό υποκειμενική) επιλογή εθνοτικής ταυτότητας, τότε όσο δεν γνωρίζουμε την ημική αντίληψη λογαριάζουμε χωρίς τον ξενοδόχο. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι η ημική βυζαντινή αντίληψη δεν ήταν στατική, αλλά δυναμική κατά την σχεδόν χιλιάχρονη ιστορία της αυτοκρατορίας.

Είπα «σχεδόν χιλιάχρονη» αντί για το σύνηθες «υπερχιλιάχρονη», διότι το τελευταίο προϋποθέτει ότι η βυζαντινή ιστορία ξεκινάει με την ίδρυση της Κωνσταντινουπόλεως το 324 και τελειώνει με την άλωσή της από τους Οθωμανούς το 1453. Η αλήθεια είναι σαφώς πολυπλοκότερη. Η ημερομηνία έναρξης του Βυζαντίου είναι το ίδιο ασαφής όσο και η ημερομηνία λήξης του. Πολλοί βυζαντινολόγοι τοποθετούν την έναρξη του Βυζαντίου στην βασιλεία του Ηράκλειου (610 μ.χ.) και την λήξη της στην άλωση της Κωνσταντινουπόλεως από τους σταυροφόρους το 1204 και δικαιολογούν αυτή την πρώιμη ημερομηνία λήξεως λέγοντας ότι μετά το 1261 η αυτοκρατορία που ανασυστάθηκε δεν ήταν παρά μια σκιά της παλαιάς, ενώ δικαιολογούν την όψιμη ημερομηνία έναρξης λέγοντας ότι μέχρι και πριν από τον Ηράκλειο ο διοικητικός μηχανισμός είναι αυτός της ύστερης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Πιστεύω ότι η πραγματικότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στις δύο προτεινόμενες περιόδους (324-1453 και 610-1204) και θα προσπαθήσω να εξηγήσω το γιατί παρακάτω.

Όποιος αποφασίσει να μελετήσει το «Βυζάντιο», δηλαδή την μεσαιωνική Ρωμαϊκή Πολιτεία/Αρχή/Βασιλεία, το πρώτο πράγμα που πρέπει να συνειδητοποιήσει είναι το πόσο σοβαρή ήταν η Ρωμαϊκή ταυτότητα των υπηκόων της. Θα δώσω ένα ύστερο παράδειγμα. Όταν η «Λατινίς» αυτοκράτειρα Γιολάντα-Ειρήνη ζήτησε από τον άνδρα της Ανδρόνικο Παλαιολόγο να χωρίσει την Ρωμανία (= Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία) στα τρία και να γράψει το κάθε τρίτο σε καθένα από τα τρία παιδιά τους, ο Νικηφόρος Γρηγοράς φρίκαρε και ο Ανδρόνικος της απάντησε «κανένας Βασιλέας δεν έχει το δικαίωμα να αλλάξει την παραδοσιακή Μοναρχία των Ρωμαίων σε Πολυαρχία».

Yolanda

Η Ρωμαϊκή αρχή που της εξήγησε ο Ανδρόνικος ήταν μια συνήθεια σχεδόν 1000 ετών, από τότε που ο Μέγας Κωνσταντίνος υποτίθεται -κατά τον Ευσέβιο- ότι αναφώνησε το «μία Αυτοκρατορία, ένας Θεός, ένας Αυτοκράτορας!». Δείτε λ.χ. το παρακάτω ντοκυμαντέρ.

[35:35] “One Empire, one God, one Emperor !!!”

Τα λόγια αυτά έβαλε ο Ευσέβιος στο στόμα του Κωνσταντίνου. Δεν έχει σημασία αν τα είπε όντως (μάλλον δεν τα είπε ποτέ), αλλά ότι σχεδόν 1000 χρόνια μετά από τον Ευσέβιο ο Ανδρόνικος Παλαιολόγος τα θεωρεί ως «απαραβίαστη αρχή».

Eusebios-Constantine

Καλό είναι πριν προχωρήσω παρακάτω να παραθέσω για ξεσκόνισμα μία ανάρτηση εθνολογίας που είχα γράψει παλαιότερα.

1) Η pars Graeca της ενιαίας Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και οι Ρωμαίοι της Ανατολής

Όποτε και να τοποθετήσουμε αυθαίρετα την ημερομηνία έναρξης του Βυζαντίου, κανένας δεν αρνείται ότι το τελευταίο ήταν η οργανική συνέχεια της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η ιδιαιτερότητα της τελευταίας όταν συγκρίνεται με την Δυτική αδελφή της είναι ότι η Romanitas δεν συνέπεσε με την Latinitas. Πολλοί δυτικοί ιστορικοί κρίνοντας εξ ιδίων όρισαν τον «εκρωμαϊσμό» (romanization) αντικειμενικά σαν εκλατινισμό και αστικοποίηση (latinization, urbanization) που προέκυψαν μετά την Ρωμαϊκή κατάκτηση. Συνέπεια αυτού του δυτικοκεντρικού στενού ορισμού ήταν η μη παραδοχή εκρωμαϊσμού στο ανατολικό μέρος της αυτοκρατορίας όπου η lingua franca παρέμεινε η ελληνιστική κοινή ελληνική και όπου η αστικοποίηση είχε πραγματοποιηθεί πολλούς αιώνες πριν από την ρωμαϊκή κατάκτηση. Έτσι, κρίνοντας εξ ιδίων τα αλλότρια, οι δυτικοί μελετητές κατέληξαν στο παράλογο συμπέρασμα μη παραδοχής εκρωμαϊσμού σε ένα μέρος που περιείχε την τελευταία πρωτεύουσα της ενιαίας Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και του οποίου οι πληθυσμοί κατέληξαν να είναι υπερήφανοι για την Ρωμαϊκή τους υπηκοότητα. Για να κατανοηθεί και να ερμηνευθεί το παράδοξο αυτό πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια του εκρωμαϊσμού όχι τόσο με αντικειμενικούς, αλλά με υποκειμενικούς όρους.

Το 212 μ.Χ. ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος «Καρακάλλας» χάρισε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα σε όλους τους κατοίκους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο λόγος φυσικά δεν ήταν ευσπλαχνία για τους υπόδουλους πληθυσμούς, αλλά οικονομικό συμφέρον. Αφού μόνον οι «ελεύθεροι πολίτες» φορολογούνταν, επέκταση της ρωμαϊκής υπηκοότητας σήμαινε αυτόματα και επέκταση του όγκου των φορολογημένων. Συνέπεια αυτού του φορολογικού κόλπου όμως ήταν το ότι ο καθένας μπορούσε πλέον να ζήσει αξιοπρεπώς εντός της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και να απολαύσει την Pax Romana (για την οποία δεν μπορούσε να μαντέψει ότι θα έληγε είκοσι χρόνια αργότερα με την αρχή της κρίσης του 3ου αιώνα).

Ο άνθρωπος που εφηύρε τα χριστούγεννα (όταν τοποθέτησε την γέννηση του Χριστού στις 25 Δεκεμβρίου), Ιππόλυτος περιγράφει την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία των αρχών του 3ου μ.Χ. αιώνα σαν «ένα συνονθύλευμα λαών και γλωσσών με μόνο συνδετικό στοιχείο την κοινή θητεία στον Ρωμαϊκό στρατό».

Hippolytus Roman Empire

Όπως έχει παρατηρήσει ο Jonathan M. Hall, οι Ρωμαίοι ουδέποτε ενδιαφέρθηκαν να δημιουργήσουν μια εθνοτική Ρωμαϊκή ταυτότητα. Αυτό που τους ενδιέφερε ήταν μια υπερσυμπεριληπτική (ultra-inclusive) Ρωμαϊκή υπηκοότητα. Το sine qua non/ουκ άνευ της εθνοτικότητας είναι ο μύθος της κοινής καταγωγής λ.χ. οι αρχαίοι Έλληνες εφηύραν τον μυθικό Ἕλληνα σαν κοινό τους γεννάρχη. Ο Ρωμαϊκός κεντρικός συστατικός μύθος αντίθετα, ξεκινούσε ab urbe condita («αφ΄ἱδρύσεως της πόλεως») και αντί για κοινή καταγωγή τόνιζε την ετερογενή καταγωγή των πρώτων Ρωμαίων μιας και,σύμφωνα με το μύθο, οι πρώτοι Ρωμαίοι όχι μόνον δεν είχαν κοινή καταγωγή και ήταν «σύγκλυδες», αλλά απήγαγαν Σαβίνες (δηλαδή όχι μόνον μη Ρωμαίες και μη Λατίνες -εκτός Λατίου- αλλά και μη λατινόφωνες) γυναίκες οι οποίες γέννησαν τους απογόνους τους. Όποιος Ρωμαίος μεγάλωνε με αυτόν τον μύθο δεν υπήρχε περίπτωση να είχε ψευδαισθήσεις «φυλετικής γνησιότητος» και ήταν έτοιμος να δεκτεί σαν όμοιο όποιον άλλον αποκτούσε την Ρωμαϊκή υπηκοότητα. Αυτή η υπερσυμπεριληπτικότητα (ultra-inclusiveness) επέτρεψε στους Ρωμαίους να επεκταθούν πολιτικά πρώτα σε όλο το Λάτιο, έπειτα στην κεντρική Ιταλία, ύστερα σε όλη την Ιταλία και εν τέλει σε όλο τον περιμεσόγειο κόσμο. Ο Κικέρων ήταν Βόλσκος και, κατά συνέπεια, η γλώσσα των προγόνων του δεν ήταν η λατινική και οι ίδιοι ήταν κάποτε τρανοί εχθροί των Ρωμαίων. Τίποτε όμως από αυτά δεν μείωνε την Romanitas του Κικέρωνα στα μάτια των άλλων Ρωμαίων.

Hall Romanitas

Είκοσι χρόνια πριν την γενίκευση της Ρωμαϊκής υπηκοότητας από τον Καρακάλλα, ο σημιτικής (καρχηδόνιος) καταγωγής Σεπτίμιος Σεβήρος έφτασε να γίνει αυτοκράτορας της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας «μιλώντας τα λατινικά με Αφρικανική προφορά την οποία διατήρησε ως τα γεράματα» και με ορισμένες παραδόσεις να θέλουν την αδελφή του να μην γνωρίζει καν την λατινική.

Severus African accent

Αυτή η Ρωμαϊκή άεθνη υπηκοότητα, η υπερσυμπεριληπτικότητα και η αδιαφορία για την «φυλετική γνησιότητα» είναι στοιχεία που κληροδοτήθηκαν στο Βυζάντιο, ως οργανική συνέχεια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Τα πρώτα σημάδια εθνοτισμού στο Βυζάντιο εμφανίζονται προς το τέλος του 11ου αιώνα.

Για να πάρετε μια ιδέα της Ρωμαϊκής υπερσυμπεριληπτικότητας, πολύ πριν το διάταγμα του Καρακάλα, ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας, Οκταβιανός Αύγουστος, επέτρεψε στους κατεκτημένους λαούς την θητεία στις ρωμαϊκές auxilia. Όποιος ολοκλήρωνε 25-ετή θητεία στις auxilia ελάμβανε την Ρωμαϊκή υπηκοότητα, κάτι που σήμαινε ότι τα παιδιά του θα μπορούσαν να είναι Λεγεωνάριοι. Μέσα από αυτόν τον μηχανισμό, αν βάλετε το παρακάτω ντοκυμαντέρ στο [24:50-26:00] θα ακούσετε ότι, ενώ επί Αυγούστου οι Λεγεώνες αποτελούνταν κατά 65% από Ιταλικούς πληθυσμούς, έναν αιώνα αργότερα το ιταλικό κλάσμα ήταν μικρότερο του 1%, χωρίς να έχει αλλοιωθεί η πειθαρχία και η φύση του Ρωμαϊκού στρατού !!!

Εκρωμαϊσμός, με άλλα λόγια, δεν σημαίνει τόσο ότι οι κατακτημένοι λαοί έμαθαν να μιλάνε λατινικά και να ζούνε σε πόλεις, όσο το ότι έναν αιώνα μετά την ίδρυσή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, το 99% των αμυντόρων της προερχόταν από τους πρώην κατεκτημένους λαούς, οι οποίοι ταύτισαν το συμφέρον τους με την αυτοκρατορική ιδέα.

Ακόμα και στο δυτικό μέρος της αυτοκρατορίας, το οποίο εκρωμαΐστηκε αντικειμενικά, τα παλαιά ήθη και έθιμα δεν εξαφανίστηκαν. Έτσι οι Κέλτες της προρωμαϊκής εποχής είχαν το έθιμο να πετάνε συμβολικά το κελτικού τύπου ξίφος τους σε ποταμούς και λίμνες όταν αποφάσιζαν να εγκαταλείψουν τον μάχιμο βίο. Η πράξη του εθίμου διατηρήθηκε στους Κέλτες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας μόνο που τα ξίφη ήταν πλέον ρωμαϊκού τύπου και εφαρμοζόταν για να δηλώσει την συμβολική λήξη της θητείας στις ρωμαϊκές Auxilia, όταν έπαιρναν και ένα χάλκινο «δίπλωμα απολύσεως». Με άλλα λόγια η Κελτική πολιτισμική ταυτότητα «μπολιάστηκε» με την Ρωμαϊκή υπηκοότητα.

Celts swords water

Όμοια με το παραπάνω Κελτικό παράδειγμα, οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί της ανατολικής Pars Graeca εν τέλει εκρωμαΐστηκαν πολιτικά διατηρώντας την ελληνιστική τους πολιτισμική ταυτότητα.  Σε αυτόν τον ελληνιστικό κόσμο η έννοια του εθνοτικού Έλληνα είχε πάψει να έχει ουσιαστική σημασία, αλλά παρόλα αυτά οι φιλολογικές μαρτυρίες δείχνουν ότι κατάφερε να επιβιώσει μέχρι και το πρώτο μισό του 5ου μ.Χ. αιώνα. Όχι μόνον οι μητροπολιτικοί Έλληνες αποτελούσαν ισχνή μειοψηφία στο σύνολο των πολιτισμικών Ελλήνων, αλλά και ο πολιτισμός της μητροπολιτικής Ελλάδος είχε αρχίσει να υστερεί σημαντικά συγκρινόμενος με πόλεις όπως η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και οι πρώιμες χριστιανικές «επτά λυχνίες» της Μικράς Ασίας. Ο Λουκιανός ήταν από τη Σαμόσατα του Ευφράτη και η μητρική του γλώσσα ήταν η Αραμαϊκή. Είχε απόλυτη επίγνωση της βαρβαρικής (μη ελληνικής) του καταγωγής, ήξερε ότι η μητρική του ήταν «βάρβαρος» γλώσσα και ξεκαθάριζε ότι ήταν «Ἔλλην» με την πολιτισμική σημασία του όρου, ήταν δηλαδή κάτοχος ελληνικής παιδείας.

Lucian

Αν δούμε τους κύριους θιασώτες της δεύτερης σοφιστικής στην πλειοψηφία τους δεν ήταν από την μητροπολιτική Ελλάδα: Ο Αίλιος Αριστείδης ήταν από τη Μυσία της Μικράς Ασίας, ο Δίων ο Χρυσόστομος ήταν από τη Βιθυνία, ο Ηρώδης ο Αττικός από το Μαραθώνα, ο Φιλόστρατος δεν γνωρίζουμε (Λήμνος και Σημιτική Τύρος είναι τα πιο πιθανά), ο Λουκιανός είπαμε από την Σαμόσατα και ο Πολέμων από τη Λαοδίκεια.

Ο Αυτοκράτορας Ιουλιανός ο Παραβάτης επίσης γνώριζε ότι δεν ήταν εθνοτικός Ἔλλην. Ήξερε ότι το γένος του καταγόταν από τους «άξεστους», «άχαρους» και «ξεροκέφαλους» Μυσούς που κατοικούσαν στις «ηιόνες του Ίστρου». Από τα γραπτά του (ιδίως τον μισοπώγωνα) καταλαβαίνουμε ότι στα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα οι εθνοτικές κατηγορίες Έλληνες, Παίονες, Θράκες και Μυσοί δεν είχαν ακόμα εξαφανιστεί:

Now since this was the conduct of Antiochus I [Note 1] have no right to be angry  with his descendants when they emulate their founder or him who gave his name to the city. For just as in the case of plants it is natural that their qualities should be transmitted for a long time, or rather that, in general, the succeeding generation should resemble its ancestors;  so too in the case of human beings it is natural that the morals of  descendants should resemble those of their ancestors. I myself, for instance, have found that the Athenians  are the most ambitious for honour and the most humane of all the Greeks.  And indeed I have observed that these qualities exist in an admirable degree among  all the Greeks, and I can say for them that more than all other nations they love the gods,  and are hospitable to strangers; I mean all the Greeks generally, but among them  the Athenians above all, as I can bear witness. And if they still preserve in their characters the image of  their ancient virtue, surely it is natural that the same thing should be true of the Syrians also, and the Arabs and Celts and Thracians and Paeonians,  and those who dwell between the Thracians and the Paeonians, I mean the Mysians on the very banks of the Danube, from whom my own family  is derived, a stock wholly boorish, austere, awkward, without  charm and abiding immovably by its decisions; all of which qualities are proofs of terrible boorishness.

Ἀντιόχῳ μὲν δὴ ταῦτα ἐποιήθη. τοῖς δ̓ ἀπ̓ ἐκείνου γενομένοις οὐ νέμεσις ζηλοῦν τὸν οἰκιστὴν ἢ τὸν ἐπώνυμον. ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς φυτοῖς εἰκός ἐστι διαδίδοσθαι μέχρι πολλοῦ τὰς ποιότητας, ἴσως δὲ καὶ ἐπίπαν ὅμοια τὰ μετὰ ταῦτα τοῖς ἐξ ὧν ἐβλάστησε φύεσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων εἶναι εἰκὸς παραπλήσια τὰ ἤθη τῶν ἀπογόνων τοῖς προγόνοις. ἐγώ τοι καὶ αὐτὸς ἔγνων Ἀθηναίους Ἑλλήνων φιλοτιμοτάτους καὶ φιλανθρωποτάτους: καίτοι τοῦτό γε ἐπιεικῶς ἐν πᾶσιν εἶδον τοῖς Ἕλλησιν, ἔχω δ̓ ὑπὲρ αὐτῶν εἰπεῖν, ὡς καὶ φιλόθεοι μάλιστα πάντων εἰσὶ καὶ δεξιοὶ τὰ πρὸς τοὺς ξένους, καθόλου μὲν Ἕλληνες πάντες, αὐτῶν δ̓ Ἑλλήνων πλέον τοῦτο ἔχω μαρτυρεῖν Ἀθηναίοις. εἰ δὲ ἐκεῖνοι διασώζουσιν εἰκόνα τῆς παλαιᾶς ἐν τοῖς ἤθεσιν ἀρετῆς, εἰκὸς δήπουθεν τὸ αὐτὸ ὑπάρχειν καὶ Σύροις καὶ Ἀραβίοις καὶ Κελτοῖς καὶ Θρᾳξὶ καὶ Παίοσι καὶ τοῖς ἐν μέσῳ κειμένοις Θρᾳκῶν καὶ Παιόνων ἐπ̓ αὐταῖς Ἴστρου ταῖς ᾐόσι Μυσοῖς, ὅθεν δὴ καὶ τὸ γένος ἐστί μοι πᾶν ἄγροικον, αὐστηρόν, ἀδέξιον, ἀναφρόδιτον, ἐμμένον τοῖς κριθεῖσιν ἀμετακινήτως: ἃ δὴ πάντα ἐστὶ δείγματα δεινῆς ἀγροικίας

Ο Ιουλιανός με άλλα λόγια έβλεπε τον εαυτό του σαν Ρωμαίο υπήκοο, εθνοτικά Μυσό/Θράκα και σαν τον φίλο του τον Σαλούστιο (εξελληνισμένος Κέλτης φιλόσοφος από τη Γαλλία) Έλληνα στην παιδεία (πολιτισμική ταυτότητα). Την ίδια στιγμή θεωρούσε ότι η θεία του Ευσέβια από τη Θεσσαλονίκη καταγόταν από «γένος σφόδρα Ἑλληνικόν, Ἑλλήνων τὸ πάνυ».

Julian Eusebia

Βλέπουμε δηλαδή ότι η Ελληνική εθνοτική ταυτότητα όσο και αν είχε «ξεθωριάσει» ήταν κάτι που θεωρητικά τουλάχιστον ακόμη υπήρχε στα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα. Αυτό που πρέπει να κατανοήσουμε είναι τι συνέβη κατά την περίοδο ~ 370-470 μ.Χ. και o όρος «Ἕλλην» με την εθνοτική σημασία εξαφανίστηκε τελείως. Από ένα σημείο και μετά η κύρια σημασία του όρου είναι η θρησκευτική και υποδηλώνει τον μη χριστιανό ειδωλολάτρη, ενώ έχει επιβιώσει και η γεωγραφική σημασία του όρου («Ἕλλην» = «Ρωμαίος υπήκοος της μητροπολιτικής Ελλάδος»). Υπάρχουν δύο κατάμεστες σελίδες από το μνημειώδες βιβλίο του βυζαντινολόγου Αντώνη Καλδέλλη (Ohio State University)  με τίτλο “Hellenism in Byzantium: the Τransformations of Greek Identity and the Reception of the Classical Tradition” (Cambridge University Press, 2007) το οποίο φυσικά θίγει όλα τα θέματα που συζητάω εδώ πέρα:

Kaldellis Prokopios

Αυτό που βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ήταν ότι οι δυτικοί Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν ήδη κατά την προβυζαντινή περίοδο τον όρο Graecus με υποτιμητική σημασία για τους ανατολικούς Ρωμαίους και ότι ακόμα και οι λατινόφωνοι αξιωματικοί της Ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας χρησιμοποιούσαν τον όρο Graecus για τους στρατιώτες που προερχόταν από την μητροπολιτική Ελλάδα με τέτοιο υποτιμητικό τρόπο «σαν να μην έβγαλε ούτε έναν γενναίο πολεμιστή η συγκεκριμένη περιοχή».

[Προκόπιος, Ανέκδοτα 24.7] Ἔτι μέντοι καὶ ἄλλαις ζημιῶν ἰδέαις πολλαῖς τοὺς στρατιώτας ἀπέκναιον, ὥσπερ ἀμειβόμενοι τῶν ἐν τοῖς πολέμοις κινδύνων, ἐπικαλοῦντες τοῖς μὲν ὡς Γραικοὶ εἶεν, ὥσπερ οὐκ ἐξὸν τῶν ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος τὸ παράπαν τινὶ γενναίῳ γενέσθαι, τοῖς δὲὡς οὐκ ἐπιτεταγμένον πρὸς βασιλέως σφίσι στρατεύοιντο, καί περ ἀμφὶ τού τῳ γράμματα βασιλέως ἐνδεικνυμένοις, ἅπερ οἱ λογοθέται διαβάλλειν οὐδε μιᾷ ὀκνήσει ἐτόλμων: ἄλλοις δὲ, ὅτι δὴ τῶν ἑταίρων ἡμέρας σφίσιν ἀπολελεῖφθαί τινας ξυμβαίη.

Furthermore, they fined the soldiers for other personal and unjust reasons, as a reward for the perils they underwent in the battlefield: on the charge that they were Greeks, as if none from Hellas could be brave; or that they were not commissioned by the Emperor to serve, even when they showed his signature to that effect, which the paymasters did not hesitate to question; or that they had been absent from duty for a few days.

(συνεχίζεται στο μέρος #2)

Advertisements

12 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

12 responses to “Οι παρεξηγημένοι «Βυζαντινοί» #1

  1. Kostas

    “Βέβαια, αν κάποιος αποφασίσει να εξετάσει τις δυτικές αναφορές σε «Γραικούς» θα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι κάθε άλλο παρά κολακευτικές είναι και, εκτός από ολίγες εξαιρέσεις, αντί να παρουσιάζουν τους Ρωμιούς σαν απόγονους των Ελλήνων, στην πραγματικότητα τους παρουσιάζουν σαν «Γραικύλους»”

    Ας μην ξεχνάμε πάντως ότι αρχαίοι έλληνες δεν θεωρούνταν υπεράνθρωποι τότε (όπως από τους Ευρωπαίους τον 19ο αιώνα και απο τους ελληνάρες σήμερα) , οπότε για αυτούς δεν ήταν πρόβλημα να συνδέουν τους βυζαντινούς με τους αρχαίους έλληνες και ταυτόχρονα να τους προσβάλλουν. Θυμάμαι κάπου να είχα διαβάσει ότι ένας σταυροφόρος έθαβε τους βυζαντινούς λέγοντας ότι είναι δειλοί επειδή κατάγονται απο τους έλληνες και ότι οι τούρκοι είναι θαραλλέοι γιατί κατάγονται από τους Τρώες (ότι να ναι, χειρότεροι και από εμάς ήτανε τότε)! Δεν το έχω πρόχειρο δυστυχώς. Τα αρνητικά συναισθήματα κατά των Ελλήνων ήταν πολύ κοινά και στους Ρωμαίους όπως θα ξέρεις (θυληπρεπείς,δειλοί,διεφθαρμένοι κτλπ.).

  2. Δημήτρης

    Δηλαδή μεταξύ του 5ου μ.Χ. αιώνα (που λέτε ότι εξαφανίζεται οριστικά ο εθνοτικός “Έλλην”) και του ύστερου 11ου αιώνα (που “εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια εθνοτισμού στο Βυζάντιο”) μεσολάβησε ένα εθνοτικό κενό 6 και πλέον αιώνων για τους ελληνόφωνους πληθυσμούς; Μιλάμε για την κυρίαρχη, γλωσσικά και πολιτισμικά, ομάδα της αυτοκρατορίας. Πόσο πιθανό φαίνεται να μην τους έδινε αυτό μια αίσθηση, τουλάχιστον, διαφορετικότητας σε σχέση με άλλες ομάδες;

    • @ Δημήτρη:

      Μιλάμε για την κυρίαρχη, γλωσσικά και πολιτισμικά, ομάδα της αυτοκρατορίας. Πόσο πιθανό φαίνεται να μην τους έδινε αυτό μια αίσθηση, τουλάχιστον, διαφορετικότητας σε σχέση με άλλες ομάδες;

      Γειά σου Δημήτρη. Μην νομίζεις ότι η παραδοσιακά ελληνόφωνη ομάδα ήταν πολύ μεγαλύτερη από αυτήν που χρησιμοποιούσε την ελληνική σαν δεύτερη γλώσσα. Δες λίγο τον χάρτη του John Haldon εδώ που δείχνει την κατάσταση στο 700 μ.Χ. πάνω κάτω.

      https://smerdaleos.wordpress.com/2013/11/13/%ce%bf-%cf%83%ce%bb%ce%b1%ce%b2%ce%b9%ce%ba%cf%8c%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%ba%ce%b9%cf%83%ce%bc%cf%8c%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b5%ce%bb%ce%bb%ce%ac%ce%b4%ce%bf%cf%82-2-%ce%bc%ce%b1/

      H πλειοψηφία των υπηκόων ζουν στην Μικρά Ασία. Στο θέμα των Αρμενιακών το κυρίαρχο στοιχείο είναι οι Αρμένιοι, πολλοί από τους οποίους κατοικούν και το θέμα των Ανατολικών. Η τελευταία αναφορά στην κελτική γλώσσα των Γαλατών της Μικράς Ασίας είναι το 400 μ.Χ. . Η Φρυγική (στην νεοφρυγική της μορφή) άντεξε μέχρι τα μέσα του 7ου αιώνα. Στο Οψίκιον ζουν οι «Γοτθογραικοί», ενώ ο αυτοκράτορας Ηράκλειος Β΄ (όχι ο ξακουστός) είναι Γότθος από την Παμφυλία (το όνομα του αδελφού Apsimar είναι Γοτθικό):

      http://en.wikipedia.org/wiki/Heraclius_(brother_of_Tiberius_III)

      Οι Ίσαυροι διατήρησαν την γλώσσα τους (μια μορφή ανατολιακής/λουβιανής όπως η αρχαία Καρική και η Λυκική) σίγουρα μέχρι και μετά το 500 μ.Χ.

      Μετά έχουμε Κούρδους (και λιγπούς Ιρανόφωνους) όπως ο Θεόφοβος-Νασρ και ο λαός του:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Theophobos

      Και έχουμε και χριστιανούς Άραβες όπως ο Αρέθας (Al Harith):

      http://en.wikipedia.org/wiki/Arethas
      http://en.wikipedia.org/wiki/Arethas_of_Caesarea

      Βλέπεις δηλαδή ότι δεν ήταν τόσο κυρίαρχο το πληθυσμιακό στοιχείο που θα λέγαμε «παραδοσιακά ελληνόφωνο» (όχι ότι δεν υπήρχε). Επομένως οι λόγιοι των πληθυσμών αυτών που είχαν φτάσει στην ανώτερη βαθμίδα αφομοίωσης (αττικίζοντες κλπ) είχαν συγγενείς και συντοπίτες που ενδεχομένως να μιλούσαν ακόμα τις μητρικές τους γλώσσες και ίσως με το ζόρι τη «λιτή» δημώδη ελληνική. Επομένως οι ανώτερες βαθμίδες αφομοίωσης δεν έχουν κανέναν λόγο να διαχωριστούν εθνοτικά από τις κατώτερες και γι΄αυτό η ιδεολογία που προβάλλεται είναι αυτή των «Χριστιανών Ρωμαίων υπηκόων» που σκοπό έχει να ενώσει τις αλλόγλωσσες αυτές ομάδες.

      Τα «θαύματα του αγίου Δημητρίου» δίνουν δύο παραδείγματα γλωσσικού εξελληνισμού. Το ένα είναι το παράδειγμα του σλάβου άρχοντα Περβούνδου για τον οποίο ο συγγραφέας γράφει ότι «φόρεσε Ρωμαϊκά ρούχα, έμαθε ΤΗΝ ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ και εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη» και το άλλο είναι η περίπτωση του Σερμησιανού Μαύρου ο οποίος «γνώριζε ΤΗΝ ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ, αυτή των Ρωμαίων (λατινικά), αυτή των Σκλαβηνών και αυτή των Βουλγάρων». Και στις δύο περιπτώσεις φυσικά εννοείται η ελληνική, αλλά έχει ενδιαφέρον ότι αποφεύγεται η χρήση του όρου. Στον Θεοφάνη τον Ομολογητή βρίσκουμε την φράση «γλώσσα και γράμματα των Γραικών και τα ήθη της βασιλείας των Ρωμαίων», ενώ στον συνεχιστή Θεοφάνους βρίσκουμε την φράση «γλώσσα και ήθη των Ρωμαίων». Η λέξη «Γραικός» απαντά λίγες φορές στα γραπτά του Πορφυγογέννητου όταν θέλει να αναφερθεί στον ελληνόφωνο πληθυσμό. Λ.χ. για τον πληθυσμό που ίδρυσε το κάστρο της Μάνης γράφει ότι δεν ήταν Σλάβοι, αλλά καταγόμενοι από τους παλαιότερους Ρωμαίους, πολλοί από τους οποίους ονομαζόταν «ἔλληνες» (ειδωλολάτρες) από τους εντόπιους επειδή δεν ήταν χριστιανοί μέχρι πρόσφατα. Με άλλα λόγια, οι ιδρυτές της Μονεμβασιάς ήταν «Γραικοί» (γλωσσική ταυτότητα), «Έλληνες» (θρησκευτική ταυτότητα) και «εκ των παλαιότερων Ρωμαίων» (καταγόμενοι από τους προσλαβικούς πληθυσμούς αντίθετα με τους σλαβικούς πληθυσμούς που υπονοούνται σαν «νεώτεροι Ρωμαίοι» και όχι σαν «βάρβαροι»/«μη Ρωμαίοι», ένα παράδειγμα της υπερσυμπεριληπτικότητας που ανέφερα).

      Ίστεον ότι οι του κάστρου Μαϊνης οικήτορες, ουκ εισίν από της γενεάς των προρρηθέντων Σλαύων, αλλ’ εκ των παλαιοτέρων Ρωμαίων, οι και μέχρι του νύν παρά των εντοπίων Έλληνες προσαγορεύονται, δια το εν τοίς προπαλαιοίς χρόνοις ειδωλολάτρας είναι και προσκυνητάς των ειδώλων κατά τους παλαιούς Έλληνας, οίτινες επί της βασιλείας του αοιδίμου Βασιλείου (σημ. 867 – 886) βαπτισθέντες, Χριστιανοί γεγόνασιν.

      Αλλού στο ίδιο έργο διαχωρίζει γλωσσικά τους Σλάβους από τους «Γραικούς» γείτονές τους, πιστεύει λανθασμένα ότι η λέξη «γραικός» προέρχεται από το όνομα του Γρανικού ποταμού και ονομάζει «γραικούς» όλους όσους χρησιμοποιούν την κοινή γλώσσα (γλωσσικός προσδιορισμός).

      • Δημήτρης

        Ευχαριστώ για την αναλυτική απάντηση. Πάντως η ελληνική δεν θα μπορούσε να επικρατήσει στη Μικρά Ασία χωρίς (και) την ισχυρή παρουσία φυσικών της ομιλητών. Τη δημώδη ελληνική υιοθέτησαν οι Γαλάτες, Φρύγες, Γότθοι κλπ., όχι την αρχαΐζουσα λόγια. Η προηγούμενη άλλωστε διγλωσσία αυτών των ομάδων προμήνυε (όπως σε αρκετές περιπτώσεις γλωσσικού θανάτου) την επικράτηση της “δεύτερης” γλώσσας.

      • Εγώ σ΄ευχαριστώ γιατι μου θύμισες να ξαναδιαβάσω το «Περί Θεμάτων» του Πορφυρογέννητου και να συγκεντρώσω τις σποραδικές αναφορές του σε σύγχρονους «Γραικούς». Το επόμενο άρθρο θα είναι πάνω σε αυτό.

        Και εννοείται ότι συμφωνώ ότι την δημώδη ελληνική εν γένει υιοθετούσαν οι αρχικά αλλόγλωσσοι πληθυσμοί. Μόνο οι λόγιοι αυτών θα έφταναν να αττικίζουν. Και εννοείται ότι από κάποιο σημείο και μετά που πρακτικά αφανίστηκαν οι παλαιές γλώσσες, η δημώδης ελληνική έγινε η μητρική γλώσσα της πλειοψηφίας στον περι-Αιγαιακό χώρο κάτι που σίγουρα βοήθησε στον εθνοτισμό του 11ου αιώνα.

  3. Δημήτρης

    Θα περιμένω με ενδιαφέρον το άρθρο για τους “Γραικούς”. Αν μπορώ να ρωτήσω κάτι άσχετο, έχετε κάποια γνώμη γι’ αυτό;

    http://www.phorum.gr/viewtopic.php?f=73&t=274195&p=5589431#p5589431

    Έχει κάποια βάση αυτή η θεωρία περί όσμωσης της μεταβυζαντινής δημώδους με την αρχαΐζουσα, που οδήγησε στη διαμόρφωση ενδιάμεσων μορφών και, τελικά, στην καθαρεύουσα; Δεν ξέρω αν υπάρχουν ανάλογα παραδείγματα από άλλες γλώσσες με διγλωσσική (διμορφική) παράδοση.

    • Δημήτρης

      Ώσμωση, όχι όσμωση. 😉

    • O γλωσσολόγος Peter Mackridge θεωρεί τον Κοραή σαν τον ιδρυτή αυτού που ονομάζει “the kathareuousa project”, ενώ ο Θεοτόκης είναι ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο «καθαρεύουσα» (= «γλώσσα σε διαδικασία καθάρσεως»). Ο Κοραής είχε πάρει μια ενδιάμεση θέση στο γλωσσικό ζήτημα των ημερών του, μεταξύ των δύο πόλων (ακραίοι αρχαϊστές και ακραίοι δημοτικιστές). Η θέση του Κοραή ήταν αυτή της βαθμιαίας «αναπαλαίωσης» της δημώδους γλώσσας.

      Γράφει ο Κοραής το 1832 (μεταφράζω το αγγλικό κείμενο από τον MackRidge):

      «Πρέπει να ξεβοτανίσουμε τα αγριόχορτα της «χυδαιότητος», όχι όλα μαζί με μιας «με την τσουγκράνα», αλλά βαθμιαία «με το χέρι», το ένα μετά το άλλο. Μετά πρέπει να «σπείρουμε» Ελληνικούς σπόρους και εδώ όχι «με το τσουβάλι» αλλά έναν έναν με το χέρι. Θα εκπλαγείτε από το πως μέσα σε λίγο καιρό οι λέξεις και οι φράσεις θα έχουν περάσει από το βιβλίο στο στόμα του λαού».

      • Δημήτρης

        Γνωρίζω όσα αναφέρετε, απλά αναρωτιόμουν για τις προγενέστερες της καθαρεύουσας, μεταβυζαντινές “μεικτές λόγιες μόρφες”, που λέει ο συντάκτης. Αν μου επιτρέπετε, αντιγράφω την παρόμοια άποψη που είχε διατυπώσει από το 1884 (Ψευδαττικισμού Έλεγχος) ο Δημήτριος Βερναρδάκης:

        “Μετά την άλωσιν, ήρχισαν οι λόγιοι να εννοώσιν ότι δια να εκπαιδευθή και να φωτισθή ο λαός ανάγκη να αποσκορακισθή μεν η μέχρι τούδε εν χρήσει παλαιά Ελληνική, να γείνη δε χρήσις αυτής της γλώσσης του λαού. Το σύνθημα της σπουδαιοτάτης και χαρακτηριστικωτάτης ταύτης καινοτομίας, ήτις εν τη ιστορία του ελληνικού έθνους είνε καθ’ ημάς αληθής πνευματική επανάστασις, εδόθη και άλλοθεν μεν, μάλιστα δε εκ Κρήτης και εκ των Ιονίων νήσων. Ο μοναχός Αγάπιος ο Κρης εξέδωκεν εκκλησιαστικά βιβλία εις μέγα πλήθος εν Βενετία, άτινα και σήμερον ακόμη φέρονται εις χείρας του ελληνικού λαού… Λαμπρά και μοναδική εξαίρεσις (μακαρονικών θεματογραφημάτων παλαιών ιεροκηρύκων) υπήρξεν ο Κεφαλλήν Μηνιάτης, αλλ’ ουδείς κατώρθωσε να πλέξη την κοινήν φράσιν εις αληθές ρητορικόν ύφος όσον ο Κρης Σκούφος. Ως πατήρ της νεοελληνικής γλώσσης θεωρείται κοινώς ο Κοραής, αλλ’ αδίκως, διότι ο γραπτός λόγος του σοφού ανδρός ουδέν άλλον κατ’ ουσίαν είναι ειμή απομίμησις της δημοτικής γλώσσης καθ’ ον τύπον έδωκαν εις αυτήν πολλοί μεν άλλοι από της αλώσεως και εφεξής αναφανέντες λόγιοι Έλληνες, μάλιστα δε πάντων οι προμνημονευθέντες.”

        Λέει και κάτι άλλα, αλλά ήδη έχω καταχραστεί τη φιλοξενία σας. 😉

  4. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Για τον Ιουλιανό είχα βρει και είχα αντιγράψει από ένα χριστιανικό βιβλίο ότι είχε πει και αυτό

    ” άλλα νομίσας υμάς μεν Ελλήνων παίδας ( στους Αντιοχείς το λέει ), εμαυτόν δε, ει και το γένος εστί μοι Θράκιον, Έλληνα τοις επιτηδεύμασιν, υπελάμβανον ότι μάλιστα αλλήλους αγαπήσομεν ”

    Να σε ρωτήσω.

    1) Για τους Μυσούς έγινε ότι και με τους Φρύγες? Δηλαδή πήγαν από την Βαλκανική στη Μ.Ασία και από Μοισοί το άλλαξαν σε Μυσοί , όπως οι Βρίγες σε Φρύγες, ή η μορφή ” Μοισία” είναι μεταγενέστερη ?
    και
    2) Η Ευσεβία πως βγαίνει θεία του Ιουλιανού ? Από την πλευρά των γονιών του ?

    • 1) Ναι όπως είπες. Οι Ασιατικοί Μυσοί φαίνεται να έφτασαν στην Μικρά Ασία με την Φρυγο-Βιθυνική μετανάστευση που έγινε γύρω στο 1000 π.Χ.
      Για τους γείτονές τους Βιθύνους, ο Ηρόδοτος λέει ότι κάποτε κατοικούσαν στον Στρυμόνα και λεγόταν Στρυμόνιοι:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Bithyni

      Τώρα ο τύπος με «οι» εμφανίζεται τον 1ο π.Χ. αιώνα επειδή τότε η προφορά των γραμμάτων «υ» και «οι» είχε συμπέσει στην κοινή.

      Τώρα όσον αφορά την ασιατική Μυσική γλώσσα, υπάρχει μια μικρή επιγραφή που χρονολογείται γύρω στο 400 π.Χ.:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Mysian_language

      ΛΙΚΕC : ΒΡΑΤΕΡΑΙC : ΠΑΤΡΙΖΙ : ΙCΚ

      Καταλαβαίνουμε ότι οι δύο λέξεις μάλλον είναι δοτικές πληθυντικού τον όρων *bhreh2-ter- «αδελφός» και *ph2-ter- «πατέρας».

      Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ο τύπος ΠΑΤΡΙΖΙ, οοποίος όπως και το ελληνικό πατράσι προέρχεται από τον μηδενικό βαθμό *ph2tr.sei
      και δείχνει ότι αντίθετα με τις ανατολιακές γλώσσες και την ελληνική που το συλλαβικό ένηχο /r./ γίνεται «ar/ra» , στην Μυσική έδωσε /ri/ όπως στην Δακο-Θρακική, στην Βαλτο-Σλαβική και την Αλβανική.

      Λ.χ. *wl.kwos > κοινό βαλτο-σλαβικό vilkas

      http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Proto-Balto-Slavic/wilkas

      Αλβανικό *dr.kta > drikta > dri

      http://en.wiktionary.org/wiki/drit%C3%AB

      Και ο δακικός ποταμός Κρίσος από τον μηδενικό βαθμό *kwr.s- της ρίζας *kwers-(no) = «μαύρος» (λ.χ. πρωτο-σλαβικό *čьrnъ)

      http://en.wikipedia.org/wiki/Cri%C8%99ul_Negru_River

      http://en.wiktionary.org/wiki/crn

      2) Η Ευσέβια ήταν δεύτερη γυναίκα του Κωνστάντιου Β’ που ήταν ξάδελφος του Ιουλιανού. Άρα ήταν γυναίκα ξαδέλφου του Ιουλιανού, αλλά επειδή ο ξάδελφος ήταν 13 χρόνια μεγαλύτερος, την Ευσέβια την έβλεπε σαν «θεία».

  5. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Θερμές ευχαριστίες !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s