O Κύκλωψ, ο τσομπάνος και ο Παν

Στην πρώτη ανάρτηση του 2014 θα αναφέρω μερικά πράγματα για την ινδοευρωπαϊκή (ΙΕ) σχέση των όρων Κύκλωψ, τσομπάνος και Παν.

Ήδη στην Οδύσσεια και στον Ησίοδο, ο Κύκλωψ νοείται σαν μονόφθαλμος γίγαντας. Αυτό σημαίνει ότι ήδη από εκείνη την εποχή οι αρχαίοι Έλληνες ανέλυαν τον σύνθετο όρο Κύκλωψ σαν Κύκλο-οπ-ς το οποίο γίνεται Κύκλωψ σύμφωνα με τον νόμο του Wackernagel (λ.χ. μετάοπον > μέτωπον), σύμφωνα με τον οποίο στην πρώιμη ελληνική γλώσσα τα σύνθετα που έχουν πρώτο συνθετικό που τελειώνει σε οπίσθιο φωνήεν (α,ο) και δεύτερο συνθετικό που ξεκινάει από επίσης οπίσθιο φωνήεν, το πρώτο φωνήεν χάνεται και το δεύτερο υφίσταται αναπληρωματική έκταση (λ.χ. στρατοαγός > στρατγός > στρατηγός, μεταόνυμος > μετώνυμος, ὑπονεμος > ὑπ-νεμος > ὑπήνεμος, νεοακής > νεκης > νεήκης «προσφάτως ακονισμένος» κλπ). Με τον καιρό, η διαδικασία μεταφέρθηκε αναλογικά και σε σύνθετα όπου το πρώτο συνθετικό τελειώνει σε σύμφωνο (λ.χ. παν+γυρις > πανγυρις > πανήγυρις, αλλά Παναθήναια, δυσ-νυμος > δυσώνυμος, κλπ).

Wackernagel's law

Οι γλωσσολόγοι σήμερα έχουν άλλη άποψη για την ετυμολογία της λέξης Κύκλωψ. Οι περισσότεροι δέχονται την ετυμολογία του Thieme ότι το Κύκλωψ προήλθε από το *Πκύ-κλωψ και σημαίνει «ζωοκλέφτης» (λ.χ. κλώψ, ἀρχί-κλωψ, γυναικό-κλωψ κλπ) και ανάγεται στην ΙΕ μορφή *pk’u-klōp-s που σχηματίζεται από τον μηδενικό βαθμό *pk’u– της ρίζας *pek’u– «κινητή περιουσία, το βιος σε ζώα» (λ.χ. λατινικό pecu, pecus, αγγλικό fee = «αμοιβή» < πρωτο-γερμανικό *fehu). H ΙΕ ρίζα *pek’u- δεν απαντά πουθενά αλλού στην ελληνική, αλλά στις άλλες ΙΕ γλώσσες δίνει σύνθετα στον μηδενικό βαθμό *pk’u- (βλέπε τσομπάνος παρακάτω) και στην παλαιά λατινική και στην γοτθική έχουμε τις φράσεις pecora clepere/faihu hlifand από τις ΙΕ ρίζες *pek’u- και *klep- «κλέπτω» με την ίδια σημασία «πρόβατα κλέπτειν».

pku-klops

pecora clepere

Σύμφωνα με αυτήν την ετυμολογία, οι Κύκλωπες δεν είναι παρά ένα μυθικό σύμβολο των απολίτιστων και ληστρικών ποιμένων που παρενοχλούν τους πολιτισμένους αστούς. Εδώ και καιρό έχει παρατηρηθεί ότι στην Οδύσσεια οι πρωτόγονοι,απολίτιστοι και αφιλόξενοι Κύκλωπες είναι το πολικό αντίθετο των προηγμένων/πολιτισμένων και φιλόξενων Φαιάκων. Κάποτε, σύμφωνα με το έπος, οι Φαίακες ζούσαν στην στεριά «ἐν εὐρυχόρῳ Ὑπερείῃ» και ήταν γείτονες (και μάλιστα συγγενείς) με τους Κύκλωπες, αλλά επειδή οι τελευταίοι τους παρενοχλούσαν με ληστρικές επιδρομές, οι πρώτοι αναγκάστηκαν να μετοικήσουν στη νήσο Σχερία «ἑκὰς ἀνδρῶν ἀλφηστάων» («μακριά από τους κοινούς θνητούς που βγάζουν το ψωμί τους με κόπο»).

Οδύσσεια [6.1-6.10]

ὣς ὁ μὲν ἔνθα καθεῦδε πολύτλας δῖος Ὀδυσσεὺς
ὕπνῳ καὶ καμάτῳ ἀρημένος: αὐτὰρ Ἀθήνη
βῆ ῥ᾽ ἐς Φαιήκων ἀνδρῶν δῆμόν τε πόλιν τε,
οἳ πρὶν μέν ποτ᾽ ἔναιον ἐν εὐρυχόρῳ Ὑπερείῃ,
ἀγχοῦ Κυκλώπων ἀνδρῶν ὑπερηνορεόντων,
οἵ σφεας σινέσκοντο, βίηφι δὲ φέρτεροι ἦσαν.
ἔνθεν ἀναστήσας ἄγε Ναυσίθοος θεοειδής,
εἷσεν δὲ Σχερίῃ, ἑκὰς ἀνδρῶν ἀλφηστάων,
ἀμφὶ δὲ τεῖχος ἔλασσε πόλει, καὶ ἐδείματο οἴκους,
καὶ νηοὺς ποίησε θεῶν,  καὶ ἐδάσσατ᾽ ἀρούρας.

Σε κάποια φάση η πραγματική ετυμολογία της λέξης Κύκλωψ ξεχάστηκε και ο όρος ανετυμολογήθηκε σαν Κύκλο-οψ, κάτι που οδήγησε στην μονόφθαλμη μορφή τους.

Phaiakes Cyclopes

Τί σχέση έχει λοιπόν ο Κύκλωψ με τον τσομπάνο; Η λέξη τσομπάνος είναι τουρκικό δάνειο στην ελληνική (čoban). Οι Τούρκοι με τη σειρά τους την δανείστηκαν από τους Πέρσες. Η αρχική περσική μορφή ήταν το fšu-pāna, σύνθετη λέξη που σημαίνει «προβατο-προστάτης».  Το πρώτο συνθετικό fšu- είναι ΙΕ συγγενής με το πρώτο συνθετικό *pk’u- του Κύκλωπα (<*Πκύ-κλωψ) με κανονική για satem γλώσσα τροπή του ουρανωμένου *k’>s και τυπική μεταγενέστερη περσική τριβοποίηση *p>f (λ.χ. Pars > Fars «Περσία»).

Ενώ λοιπόν ο Κύκλωψ είναι «ζωοκλέφτης», ο τσομπάνος είναι ο προβατοπροστάτης. Το δεύτερο συνθετικό -pāna «προστάτης» προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *peh2- > pa/pā- «βόσκω πρόβατα»/«φυλάω κοπάδια». Η ίδια ρίζα έδωσε την ΠΙΕ λέξη «πατέρας» *ph2-ter-s > *ph2-tēr «προστάτης οικογένειας» και το λατινικό pastor = «ποιμένας». Η ίδια ρίζα με επίθημα Hoffmann *Peh2su-h3onh2 έδωσε το όνομα του ποιμενικού τραγόμορφου θεού Πάνα (Πάν < Πάων < *Πάσϝων), αλλά και του Iνδού ομολόγου του Pushan:

Pan Pusan

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

4 responses to “O Κύκλωψ, ο τσομπάνος και ο Παν

  1. Kostas

    Καλή χρονιά!
    Να προτείνω ένα άρθρο για τις ετυμολογίες των ονομάτων των θεών? Λένε ότι συγκριτικά με τους άλλους θεούς, οι ελληνικοί θεοί δεν ετυμολογούνται τόσο εύκολα στην ΠΙΕ και ότι αυτό οφείλεται σε κάποια επαφή με προέλληνες κτλπ, όπως και το ασυνήθιστα μεγάλο προελληνικό υπόστρωμα. Έχει κάποια βάση αυτό?

    • Γειά σου Κώστα και καλή χρονιά και σε εσένα!!!

      Υπάρχουν θεωνύμια με σίγουρη ή πιθανή ΙΕ ετυμολογία και υπάρχουν θεωνύμια με μη ΙΕ ετυμολογία.

      Λ.χ. ο Ζεύς, η Ἥρα, ο Ἅδης και ο Πᾶν έχουν σίγουρες ΙΕ ετυμολογίες, ο Απόλλων, ο Ἄρης και ο Ποσειδών έχουν πιθανές, ενώ θεωνύμια όπως η Ἄρτεμις και η Αφροδίτη μάλλον είναι προ-ελληνικά/μη ΙΕ.

      Ο Ζεύς/Δίας προέρχεται από το *Djeus όπως το Σανσκριτικό Dyaus και το λατινικό Jupiter (Djeus Ph2ter ~ Ζεύς πατήρ θνητών και αθανάτων).

      http://en.wikipedia.org/wiki/Zeus#Name

      Η Ἥρα είναι η θεοποίηση των προσόντων των Ηρώων. Η ετυμολογία της σχετίζεται με τη λέξη ἥρως/ἥρωας η οποία ανάγεται στο ΠΙΕ *yeh1- «δρω ηρωϊκά». Το ινδικό yᾱtu = «μαγεία» προέρχεται από την ίδια ρίζα, ενώ το σλαβικό όνομα Yaroslav σχηματίζεται από τις ίδιες ακριβώς συνθετικές ρίζες όπως και το Ἡρακλῆς («ξακουστός για τις ηρωϊκές του πράξεις/δύναμή του»).
      http://en.wikipedia.org/wiki/Yaroslav
      http://www.behindthename.com/name/jarosl16aw

      Βεβαίως να προτείνεις άρθρο για τις ετυμολογίες των θεών. Τώρα μου έδωσες και ιδέα να γράψω ένα άρθρο για το θέμα.

  2. σύνδεσέ με με το μπλογκ σου.

    Βέβαια δεν πείστηκα ότι ο φαύνος και ο Παν έχουν ακριβώς αντίθετη σημασία και προέρχονται υποχρεωτικά από διαφορετικά φωνήματα, αλλ’ αυτό είναι μια λεπτομέρεια. Κατά τα άλλα σε παρα΄δεχομαι.

    • Λεόνικε, πές μου πως να σε συνδέσω, γιατί εγώ αυτά δεν τα ξέρω. Νομίζω ότι εσύ επιλέγεις “follow” στο blog.

      Στο άλλο θέμα, αντίθετη σημασία δεν έχουν, απλώς κατάγονται από διαφορετικές ρίζες με διαφορετικές σημασίες και οι λειτουργίες τους ταυτίστηκαν κατά την ελληνο-ρωμαϊκή μυθολογική αντιστοίχιση (λ.χ. Saturnus = Κρόνος, Minerva = Αθηνά, Mars = Άρης κλπ).

      Πάντως, γλωσσολογικά είναι βέβαιο ότι δεν προέρχονται από την ίδια ρίζα μιας και το ελληνικό /p/ αντιστοιχεί σε λατινικό /p/ (λ.χ. πατήρ = pater, πόσιμος = potabilis κλπ) και το λατινικό /f/ αντιστοιχεί σε ελληνικό δασύ φθόγγο (θ,φ και, πιο σπάνια,χ): θεός-festus/fanum, θυμός-fumus, frater-φράτηρ, θήρ- ferus/ferox κλπ.

      Μην ξεχνάς πως τα lupercalia (lupus = λύκος) γινόταν προς τιμήν του Faunus Lupercus.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Lupercalia

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s