Μεταγλωσσολογικές παρατηρήσεις στην Ιλιάδα

Η γλωσσολογία ως γνωστόν έχει σαν αντικείμενό μελέτης της την γλώσσα. Η μεταγλωσσολογία (metalinguistics) από την άλλη έχει σαν αντικείμενο μελέτης της την υποκειμενική αντίληψη των ομιλητών για την γλώσσα τους. Έτσι, ενώ η γλωσσολογική μελέτη της Ιλιάδος έχει σαν αντικείμενο μελέτης την τεχνητή επική διάλεκτο των ραψωδών η οποία προέκυψε από τον αιολικό εμπλουτισμό ενός πρώιμου ιωνικού σκελετού, η μεταγλωσσολογική μελέτη της Ιλιάδος εξετάζει το έπος προσπαθώντας να εντοπίσει τις αντιλήψεις των ραψωδών για την γλώσσα.

Πρέπει να ομολογήσω ότι αυτό που με ώθησε στην συγγραφή αυτού του άρθρου είναι η θέση ενός διακεκριμένου ιστορικού σχετικά με το πότε οι Έλληνες συνειδητοποίησαν την ομογλωσσία τους. Ο Jonathan M. Hall πιστεύει ότι μόλις στο 2° μισό του 5oυ π.Χ. αιώνα οι Έλληνες συνειδητοποίησαν την ελληνική ομογλωσσία τους, γιατί τότε πρωτοεμφανίζεται ο όρος «ἡ Ἑλλάς γλώσσα» και το «ὁμόγλωσσον» στον Ηρόδοτο και ο όρος «ἑλληνίζειν» στον Θουκυδίδη, καθώς και η αναφορά σε «δίγλωττους βαρβάρους» της Χαλκιδικής. Μάλιστα έχει ενδιαφέρον ότι ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τον όρο «ἑλληνίζειν» για να περιγράψει την υιοθέτηση της κορινθιακής δωρικής από τους Ηπειρώτες Αμφίλοχους, κάτι που σημαίνει ότι η ηπειρωτική διάλεκτος -που σήμερα γνωρίζουμε ότι ανήκει στον κλάδο της βορειοδυτικής ελληνικής- θεωρείτο κατά τον Θουκυδίδη βάρβαρος μη ελληνική γλώσσα κάτι που δεν μας εκπλήσσει μιας και ο Θουκυδίδης ονομάζει και αλλού τους Ηπειρώτες «βάρβαρους» και θεωρεί την διάλεκτο των Ευρυτανών σαν «την πλέον ακατανόητη γλώσσα». Ιδού τα λόγια του Hall και έπειτα ακολουθούν τα σχετικά χωρία:

Hall hellas glossa

Ηρόδοτος:

[2.154] Τοῖσι δὲ Ἴωσι καὶ τοῖσι Καρσὶ τοῖσι συγκατεργασαμένοισι αὐτῷ ὁ Ψαμμήτιχος δίδωσι χώρους ἐνοικῆσαι ἀντίους ἀλλήλων, τοῦ Νείλου τὸ μέσον ἔχοντος, τοῖσι οὐνόματα ἐτέθη Στρατόπεδα· τούτους τε δή σφι τοὺς χώρους δίδωσι καὶ τὰ ἄλλα τὰ ὑπέσχετο πάντα ἀπέδωκε. [2] Καὶ δὴ καὶ παῖδας παρέβαλε αὐτοῖσι Αἰγυπτίους τὴν Ἑλλάδα γλῶσσαν ἐκδιδάσκεσθαι. Ἀπὸ δὲ τούτων ἐκμαθόντων τὴν γλῶσσαν οἱ νῦν ἑρμηνέες ἐν Αἰγύπτῳ γεγόνασι. [3] οἱ δὲ Ἴωνές τε καὶ οἱ Κᾶρες τούτους τοὺς χώρους οἴκησαν χρόνον ἐπὶ πολλόν·

Δηλαδή ο φαραώ Ψαμμήτιχος ανέθεσε στους Ίωνες και Κάρες μισθοφόρους του να διδάξουν σε Αιγύπτια παιδιά την ελληνική γλώσσα και έτσι προέκυψαν οι διερμηνείς στην Αίγυπτο.

[8.144.2] αὖτις δὲ τὸ Ἑλληνικὸν ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα, τῶν προδότας γενέσθαι Ἀθηναίους οὐκ ἂν εὖ ἔχοι.

Θουκυδίδης:

[2.68.5] ὑπὸ ξυμφορῶν δὲ πολλαῖς γενεαῖς ὕστερον πιεζόμενοι Ἀμπρακιώτας ὁμόρους ὄντας τῇ Ἀμφιλοχικῇ ξυνοίκους ἐπηγάγοντο, καὶ ἡλληνίσθησαν τὴν νῦν γλῶσσαν τότε πρῶτον ἀπὸ τῶν Ἀμπρακιωτῶν ξυνοικησάντων: οἱ δὲ ἄλλοι Ἀμφίλοχοι βάρβαροί εἰσιν.

[3.94.5] ἐπιχειρεῖν δ᾽ ἐκέλευον πρῶτον μὲν Ἀποδωτοῖς, ἔπειτα δὲ Ὀφιονεῦσι καὶ μετὰ τούτους Εὐρυτᾶσιν, ὅπερ μέγιστον μέρος ἐστὶ τῶν Αἰτωλῶν, ἀγνωστότατοι δὲ γλῶσσαν καὶ ὠμοφάγοι εἰσίν, ὡς λέγονται: τούτων γὰρ ληφθέντων ῥᾳδίως καὶ τἆλλα προσχωρήσειν.

[4.109.4] αἳ οἰκοῦνται ξυμμείκτοις ἔθνεσι βαρβάρων διγλώσσων, καί τι καὶ Χαλκιδικὸν ἔνι βραχύ, τὸ δὲ πλεῖστον Πελασγικόν, τῶν καὶ Λῆμνόν ποτε καὶ Ἀθήνας Τυρσηνῶν οἰκησάντων, καὶ Βισαλτικὸν καὶ Κρηστωνικὸν καὶ Ἠδῶνες: κατὰ δὲ μικρὰ πολίσματα οἰκοῦσιν.

Εδώ πρέπει να κάνω μια μικρή παρατήρηση. Ενώ για τον Αθηναίο του χρυσού αιώνος Θουκυδίδη οι Αιτωλοί είναι και αγνωστότατοι στη γλώσσα και ωμοφάγοι (δηλαδή πρωτόγονοι ~ βάρβαροι), για τους Αχαιούς (της Αχαΐας) πρεσβευτές στην Ρώμη που μιλούσαν την ίδια βορειοδυτική ελληνική διάλεκτο με τους Ηλείους και τους Αιτωλούς, οι τελευταίοι είναι βάρβαροι σε όλα εκτός από την γλώσσα τους.  Ο Λίβιος παραθέτει τα λόγια τους:

 [34.24.3-4]  Μare interiectum ab istis praedonibus non tuetur nos, T. Quincti; quid, si in media Peloponneso arcem sibi fecerint, futurum nobis est? Linguam tantum Graecorum habent, sicut speciem hominum; Μoribus ritibusque efferatioribus quam ulli barbari, immo quam immanes beluae vivunt. Ιtaque vos rogamus, Romani, ut et ab Nabide Argos reciperetis et ita res Graeciae constituatis, ut ab latrocinio quoque Aetolorum satis pacata haec relinquatis.

«Η θάλασσα που μας χωρίζει από αυτούς τους ληστές (Αιτωλούς) δεν μας προστατεύει. Τι θα συμβεί λοιπόν αν αυτοί εγκατασταθούν στο μέσον της Πελοποννήσου; Έχουν μόνον την γλώσσα των Ελλήνων, όπως έχουν μόνον την όψη των ανθρώπων. Τα ήθη και τα έθιμά τους είναι πιο άγρια και από αυτά των βαρβάρων, για να μην πω και από αυτά των θηρίων». Δεν χρειάζεται να εξηγήσω γιατί  οι Αχαιοί υπερβάλλουν εμφανώς. Προσπαθούν να πείσουν τους Ρωμαίους να πάρουν το μέρος τους έναντι των Αιτωλών.Αυτό που έχει σημασία είναι ότι στην τόση υπερβολή τους, αντίθετα από τον Θουκυδίδη, δεν μπορούν να μην παραδεκτούν την ελληνικότητα τής αιτωλικής διαλέκτου, γιατί εν τέλει είναι λίγο πολύ η ίδια διαλέκτος με την δική τους.

Στο θέμα της διγλωσσίας, ο Hall αναφέρει ότι το πρώτο παράδειγμα διγλωσσίας αναφερόμενο στην ελληνική γραμματεία είναι στον Ομηρικό ύμνο της Αφροδίτης όαν η θεά μεταμορφώνεται σε γυναίκα από τη Φρυγία που γνώριζε τη γλώσσα του Τρώα Αγχίση.

Hall Aphrodite

Παραθέτω το κομμάτι του ύμνου στην ελληνική:

τὸν δ᾽ ἠμείβετ᾽ ἔπειτα Διὸς θυγάτηρ Ἀφροδίτη:
Ἀγχίση, κύδιστε χαμαιγενέων ἀνθρώπων,
οὔ τίς τοι θεός εἰμι: τί μ᾽ ἀθανάτῃσιν ἐίσκεις;
ἀλλὰ καταθνητή τε,  γυνὴ δέ με γείνατο μήτηρ.
Ὀτρεὺς δ᾽ ἐστὶ πατὴρ ὀνομακλυτός, εἴ που ἀκούεις,
ὃς πάσης Φρυγίης εὐτειχήτοιο ἀνάσσει.
γλῶσσαν δ᾽ ὑμετέρην τε καὶ ἡμετέρην σάφα οἶδα.
Τρῳὰς γὰρ μεγάρῳ με τροφὸς τρέφεν: ἣ δὲ διαπρὸ
σμικρὴν παῖδ᾽ ἀτίταλλε,  φίλης παρὰ μητρὸς ἑλοῦσα.
ὣς δή τοι γλῶσσάν γε καὶ ὑμετέρην εὖ οἶδα.

Δηλαδή βλέπουμε την Αφροδίτη μεταμορφωμένη σε Φρύγια θνητή να διαχωρίζει ανάμεσα στην «ημέτερη γλώσσα» (δική μας) των Φρυγών και στην «υμέτερη γλώσσα» (δική σας) του Αγχίση την οποία επίσης γνωρίζει.

Πρέπει να ομολογήσω ότι διαφωνώ με τα συμπεράσματα του Hall και θα εξηγήσω γιατί. Ο ίδιος ο Hall σταθερά και σε διάφορα βιβλία τοποθετεί -ορθακατά την γνώμη μου- χρονολογικά τον εθνοτισμό των ελληνοφώνων σε Ἐλληνες κατά τις πρώτες δεκαετίες του 6ου π.Χ αιώνα, αλλά καθυστερεί την συνειδητοποίηση της ομογλωσσίας τους σχεδόν κατά ενάμιση αιώνα. Την ίδια στιγμή δέχεται ότι για τους αρχαϊκούς δημιουργούς του Ομηρικού ύμνου η κατηγορία «Φρύγες» έχει την δική της γλώσσα η οποία είναι διαφορετική από την γλώσσα της κατηγορίας «Τρώες». Αυτό σημαίνει ότι, με δεδομένη την αντιστοιχία γλώσσας και εθνοτικής κατηγορίας ήδη κατά την αρχαϊκή περίοδο, μόλις οι ελληνόφωνοι εθνοτίστηκαν σε Έλληνες λίγο μετά το 600 π.Χ. το λογικό είναι να υποθέσουμε ότι αυτομάτως  αντιστοίχισαν και στην κατηγορία τους μια έστω ασαφώς προσδιοριζόμενη «ημέτερη γλώσσα».

Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι η αυτοσυνειδησία της ελληνικής ομοφωνίας διαφαίνεται έστω και ασαφώς ήδη στην Ιλίαδα και, κατά συνέπεια, προηγείται του ελληνικού εθνοτισμού των ελληνοφώνων. Αυτό που προκύπτει μετά από το «μεταγλωσσολογικό» διάβασμα της Ιλιάδας είναι μια ασαφής αίσθηση Αχαϊκής ομοφωνίας η οποία ποτέ δεν περιγράφεται ρητά, αλλά αντιπαρατίθεται στην ποικιλοφωνία των Τρώων και των συμμάχων τους.

Πρώτα απ΄όλα ο όρος βαρβαρόφωνος περιγράφει τους Κάρες στην Ιλιάδα και ο όρος ἀγριόφωνος περιγράφει τους Λήμνιους Σίντιες (σίντης ~ σίνις = «πειρατής, ληστής» και ἀσινής = «που δρα προστατευτικά έναντι του κακού/λεηλασίας» > Ἀσίνη = «φρούριο, καταφύγιο») στην Οδύσσεια. Παραθέτω τα σχετικά χωρία:

[Ιλιάδα, 2.867]

Νάστης αὖ Καρῶν ἡγήσατο βαρβαροφώνων,
οἳ Μίλητον ἔχον Φθιρῶν τ᾽ ὄρος ἀκριτόφυλλον

[[Οδύσσεια, 8.294]

δεῦρο, φίλη, λέκτρονδε τραπείομεν εὐνηθέντες:
οὐ γὰρ ἔθ᾽ Ἥφαιστος μεταδήμιος, ἀλλά που ἤδη
οἴχεται ἐς Λῆμνον μετὰ Σίντιας ἀγριοφώνους.

Το ότι οι Κάρες δεν ήταν ελληνόφωνοι μας είναι γνωστό. Το ερώτημα είναι γιατί μόνον αυτοί αναφέρονται σαν «βαρβαρόφωνοι» και κανένας άλλος εκ των «Τρωών τε και επικούρων» (λ.χ. Μυσοί, Φρύγες, Λύκοι, Θράκες, Παίονες κλπ). Η απάντηση μάλλον βρίσκεται στο ότι ήταν ο πρώτος μικρασιατικός πληθυσμός με τον οποίον ήρθαν σε επαφή οι Έλληνες. Η πρώτη αρχαιολογική «μυκηναϊκή» παρουσία στην Μικρά Ασία εμφανίζεται στην Μίλητο ήδη από τον 14ο αιώνα όταν στα Χεττιτικά έγγραφα οι Ahhiyawa ελέγχουν την πόλη. Πριν από αυτήν την μυκηναϊκή φάση η Μίλητος δείχνει αρχαιολογικά στοιχεία έντονης «μινωϊκής» παρουσίας και ορισμένες παραδόσεις κατά την κλασική περίοδο θεωρούσαν τους Κάρες Κρήτες αποίκους (ενδεχομένως να υπάρχει ετυμολογική σχέση ανάμεσα στους δύο όρους).  Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Κάρες ήταν πρώτα γνωστοί σαν Λέλεγες και ήταν οι ναύτες του Μίνωα. Κατά συνέπεια, μέσα από την Μινωική θαλασσοκρατία κατάφεραν να εξαπλωθούν σε όλο το Αιγαίο. Ο Θουκυδίδης από την άλλη θεωρούσε ότι οι Κάρες ήταν οι ιθαγενείς κάτοικοι των νησιών του Αιγαίου και ο Μίνωας τους έδιωξε από τα νησιά όταν τα κατέκτησε, πάντα κατά την θαλασσοκρατία του.

Carians

Το ελάχιστο που μπορούμε να αδράξουμε από τις παραπάνω παραδόσεις είναι το ότι σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, οι Κάρες κάποτε αποτελούσαν σημαντικό δημογραφικό στοιχείο στο Αιγαίο και, κατά συνέπεια ήταν από τους πρώτους αλλόγλωσσους λαούς που γνώρισαν οι Έλληνες. Ίσως το επίθετο «βαρβαρόφωνος» στην Ιλιάδα αποκλειστικά γι΄αυτούς να είναι ενθύμιο της λειτουργίας τους ως ο πρώτος γλωσσικός «άλλος» που γνώρισαν οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί (ίσως να αποτελούσαν και το λεγόμενο προελληνικό ανατολιακό υπόστρωμα της Ελλάδος).

Η «αγριοφωνία» των Σιντίων της Λήμνου πάλι δεν πρέπει να μας εκπλήσσει δεδομένου ότι στο νησί έχουν βρεθεί μη ελληνόφωνες επιγραφές που δείχνουν κάποια σχέση με την Ετρουσκική και υπήρχαν παραδόσεις που ήθελαν Θράκες και «Πελασγούς» να κατοικούν εκεί.

Επομένως η χρήση των όρων βαρβαρόφωνος και αγριόφωνος για να περιγράψει γλωσσικά «άλλους» προϋποθέτει μία έστω και ασαφή αίσθηση μιας «ημέτερης γλώσσας».

Πάμε παρακάτω. Όπως ήδη ανέφερα παραπάνω, οι όροι Αχαιοί, Δαναοί και Αργείοι χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν συλλογικά όλο το ελληνόφωνο στράτευμα. Όλοι όσοι ακολούθησαν τον Αγαμέμνονα στην Τροία είναι Αχαιοί, Δαναοί και Αργείοι. Αντίθετα το αντίπαλο στρατόπεδο χωρίζεται σταθερά σε «Τρώες» και «ἐπίκουρους» (~συμμάχους):

[Ιλιάδα, 8.15]

ἀθάνατοι δέ τε σῆμα πολυσκάρθμοιο Μυρίνης:

ἔνθα τότε Τρῶές τε διέκριθεν ἠδ᾽ ἐπίκουροι.

Τρωσὶ μὲν ἡγεμόνευε μέγας κορυθαίολος

Ἕκτωρ Πριαμίδης: ἅμα τῷ γε πολὺ πλεῖστοι καὶ ἄριστοι

λαοὶ θωρήσσοντο μεμαότες ἐγχείῃσι.

[Ιλιάδα, 3.456]

τοῖσι δὲ καὶ μετέειπεν ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγαμέμνων:
‘κέκλυτέ μευ Τρῶες καὶ Δάρδανοι ἠδ᾽ ἐπίκουροι:
νίκη μὲν δὴ φαίνετ᾽ ἀρηϊφίλου Μενελάου,
ὑμεῖς δ᾽ Ἀργείην Ἑλένην καὶ κτήμαθ᾽ ἅμ᾽ αὐτῇ

Επομένως οι Αχαιοί, Δαναοί, Αργείοι εννοούνται σαν ένα ομοιογενές σύνολο με κοινό όνομα που αντιπαραβάλλεται σε ένα ετερογενές σύνολο Τρώων και επικούρων. Σε κάποια στιγμή οι «κακόφωνοι» Τρώες που «τσιρίζουν σαν πουλιά» αντιπαραβάλονται στους «σιωπηλούς» Αχαιούς:

[Ιλιάς, 3.1-9]

αὐτὰρ ἐπεὶ κόσμηθεν ἅμ᾽ ἡγεμόνεσσιν ἕκαστοι,
Τρῶες μὲν κλαγγῇ τ᾽ ἐνοπῇ τ᾽ ἴσαν ὄρνιθες ὣς
ἠΰτε περ κλαγγὴ γεράνων πέλει οὐρανόθι πρό:
αἵ τ᾽ ἐπεὶ οὖν χειμῶνα φύγον καὶ ἀθέσφατον ὄμβρον
κλαγγῇ ταί γε πέτονται ἐπ᾽ ὠκεανοῖο ῥοάων
ἀνδράσι Πυγμαίοισι φόνον καὶ κῆρα φέρουσαι:
ἠέριαι δ᾽ ἄρα ταί γε κακὴν ἔριδα προφέρονται.
οἳ δ᾽ ἄρ᾽ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοὶ
ἐν θυμῷ μεμαῶτες ἀλεξέμεν ἀλλήλοισιν.

Η «κακοφωνία» εδώ προκύπτει από το ταυτόχρονο άκουσμα διαφόρων γλωσσών κατά την μεταβίβαση των εντολών του Έκτορα. Αντίθετα, η «σιγή» των Αχαιών δηλώνει ότι δεν χρειάζονται διερμηνείς για την μεταβίβαση των εντολών, διότι το Αχαϊκό στράτευμα νοείται ομόφωνο.

Σε ένα άλλο σημείο πάλι έχουμε:

[Ιλιάδα, 4.427-38]

ὣς τότ᾽ ἐπασσύτεραι Δαναῶν κίνυντο φάλαγγες
νωλεμέως πόλεμον δέ: κέλευε δὲ οἷσιν ἕκαστος
ἡγεμόνων: οἳ δ᾽ ἄλλοι ἀκὴν ἴσαν, οὐδέ κε φαίης
τόσσον λαὸν ἕπεσθαι ἔχοντ᾽ ἐν στήθεσιν αὐδήν,
σιγῇ δειδιότες σημάντορας: ἀμφὶ δὲ πᾶσι
τεύχεα ποικίλ᾽ ἔλαμπε, τὰ εἱμένοι ἐστιχόωντο.
Τρῶες δ᾽, ὥς τ᾽ ὄϊες πολυπάμονος ἀνδρὸς ἐν αὐλῇ
μυρίαι ἑστήκασιν ἀμελγόμεναι γάλα λευκὸν
ἀζηχὲς μεμακυῖαι ἀκούουσαι ὄπα ἀρνῶν,
ὣς Τρώων ἀλαλητὸς ἀνὰ στρατὸν εὐρὺν ὀρώρει:
οὐ γὰρ πάντων ἦεν ὁμὸς θρόος οὐδ᾽ ἴα γῆρυς,
ἀλλὰ γλῶσσα μέμικτο, πολύκλητοι δ᾽ ἔσαν ἄνδρες.

Δηλαδή ξανά οι «ήσυχοι» Αχαιοί (η σιγή των οποίων κάνε ιτο στράτευμα να φαίνεται «μικρό» στο άκουσμα) αντιπαραβάλλεται στο Τρωικό στράτευμα το οποίο ηχεί όπως «μύριες προβατίνες με τα μικρά τους» επειδή οι στρατιώτες δεν έχουν την ίδια φωνή (θρόος, γῆρυς), αλλά ένα μείγμα γλωσσών ακούγεται επειδή οι στρατιώτες έχουν κληθεί από πολλά και διάφορα μέρη (πολύκλητοι).

Αυτή η αντιπαράθεση δείχνει όχι μόνον ότι οι Αχαιοί νοούνται ομόθροοι, αλλά και ότι δεν νοούνται σαν πολύκλητοι. Αυτό δείχνει μια γλωσσικά ενωτική αντίληψη για τον ελλαδικό χώρο, τον οποίο όμως οι ραψωδοί δεν μπορούν ακόμα να ονομάσουν με ένα κοινό όνομα.

Επομένως, αντίθετα με το συμπέρασμα του Hall, πιστεύω ότι η αυτοσυνειδησία της ομογλωσσίας των Ελλήνων διαφαίνεται ήδη μέσα στα έπη και προηγείται του ελληνικού εθνοτισμού. Μπορεί να μην γίνεται ρητή αναφορά σε μια κοινή «Ἀχαΐδα» γλώσσα, αλλά η συνειδητή αντιπαράθεση της στην ποικιλογλωσσία των Τρώων και επικούρων, πιστοποιεί την ύπαρξή της.

Το γλωσσολογικό ανάλογο αυτού του ορισμού μέσω αντιπαράθεσης με το αντίθετο είναι το παράδειγμα της λέξης νηφάλιος. Ετυμολογικά προέρχεται από το αρνητικό μόριο *ne- κολλημένο στην ρίζα *h1ēgwh- «πίνω» που περιέχεται και στο λατινικό sοbrius (<*se-ebrius). Το ότι δεν υπάρχει «ανεξάρτητη» λέξη για να περιγράψει την κατάσταση νηφαλιότητος δεν σημαίνει πως η κατάσταση αυτή δεν μας είναι κατανοητή. Απλώς περιγράφεται γλωσσολογικά μέσα από την αντιπαράθεση με την κατάσταση της μέθης. Οι «Αχαιοί» νοούνται σαν αυτό που δεν είναι οι «Τρώες τε και επίκουροι». Και επειδή οι τελευταίοι νοούνται αλλόθροοι και πολύκλητοι, οι πρώτοι νοούνται σαν ομόθροοι και μονόκλητοι, έστω και αν αυτό δεν αναφέρεται ρητά. Η «άρρητη» «μονοκλησία» θα ρητοποιηθεί περιφραστικά ήδη στην Οδύσσεια όταν εμφανίζονται οι φράσεις «καθ΄Ἑλλάδα καὶ μέσον Ἄργος», «ἀν΄Ἑλλάδα καὶ μέσον Ἄργος», για να περιγράψουν αυτό που αργότερα θα ονομάζεται μονολεκτικά «Ἑλλάς», ενώ η «άρρητη» ομογλωσσία θα ρητοποιηθεί όταν ο Ηρόδοτος θα γράψει «ἡ Ἑλλάς γλώσσα».

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Εθνολογία, Ελληνική γλώσσα

2 responses to “Μεταγλωσσολογικές παρατηρήσεις στην Ιλιάδα

  1. IIAT

    Καλημέρα,
    Συγχαρητήρια για το blog. Είναι πολύ ενδιαφέρον, αν και για τους μη “μυημένους” είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτό το πως προφέρονται μερικά αναγραφόμενα (ρίζες λη άλλα), π.χ. h1, ē κλπ. Αλλά με τα παραδείγματα που συνήθως ακολουθούν, κάπως καταλαβαίνει κανείς 🙂

    Mήπως μπορείτε να μου δώσετε κάποια βοήθεια για τη ρίζα ΛΑΚ (όπως λάκος), π.χ. από που προέρχεται κλπ.

    Ευχαριστώ
    Γ.Ι.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s