Ο Micel Here και ο Κοίρανος

Με τον όρο Micel HereΜεγάλος Στρατός») το μεσαιωνικό Αγγλο-Σαξoνικό χρονικό περιγράφει τον στρατό των βίκιγκ από τη Δανία που αποβιβάστηκε στην Αγγλία το 865 μ.Χ., κατακτώντας μεγάλο μέρος της εκτός από τα εδάφη του Μέγαλου Αλφρέδου που κατάφερε να τους απωθήσει.

Το παλαιοαγγλικό (Old English, OE) micel~mycel είναι ο πρόγονος του σημερινού much = «πολύ» και κατάγεται από το πρωτο-γερμανικό *mikilaz, το οποίο με τη σειρά που προέρχεται από το ΠΙΕ *meg’h2– που έχει δώσει τα ελληνικά μέγας, μεγάλος και το επιτατικό πρόθεμα ἀγά– (από τον μηδενικό βαθμό *m.g’h2- με *m.>a όπως στα *dek’m. >δέκα και *sm.-plowos > haplowos > πλόος/πλοῦς ~ λατιν. sim-pl-ex).

H OE λέξη here από την άλλη προέρχεται από το πρωτο-γερμανικό *harjaz =  «στρατός», η οποία κατάγεται από την βασική ΠΙΕ ρίζα για τον «στρατό» *korjos. Η ρίζα αυτή έχει δώσει στα Λιθουανικά την λέξη για πόλεμο kãr(i)as και στα αρχαία Περσικά τη λέξη για το στρατό kāra. Στα ελληνικά έχουμε τον όρο κοίρανος = «στρατάρχης, ηγέτης».

Μέσα από την σύγκριση των μύθων και των ηθών των διαφόρων ΙΕ λαών οι μελετητές έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι στην παλαιότερη ΠΙΕ κοινωνία ο όρος *korjos περιέγραφε ομάδες νεαρών πολεμιστών οι οποίοι, σαν μέρος της τελετής ενηλικίωσής τους, έπρεπε να επιτεθούν στα γύρω χωριά για λεηλασία και κλοπή ζώων σαν απόδειξη του θάρρους τους. Τα σύμβολα αυτών των νεαρών πολεμιστών ήταν ο λύκος ή ο σκύλος και η ζώνη.

korjos

korios Anthony

Μέρη αυτού του ΠΙΕ πρωτο-μύθου έχουν επιβιώσει διάσπαρτα σε διάφορες αρχαιοελληνικές τελετές. Έτσι η κλοπή ζώων φαίνεται να είναι το υπόβαθρο της λατρείας του Ερμή του Κριοφόρου στην Βοιωτία (η ρίζα *bher– εκτός από το γενικό νόημα «φέρω» σήμαινε και «κλέβω» λ.χ. φώρ, fur > furtivus > αγγλικ. furtive) όπου ο πιο όμορφος νεαρός έκανε τον κύκλο των τειχών με ένα κριάρι στην πλάτη, ενώ  μύθοι λυκανθρωπίας απαντούν στις τελετές ενηλικίωσης των Αρκάδων. Τέλος η συμβολική αξία της ζώνης επιβίωσε στην Μακεδονία όπου σύμφωνα με τον Αριστοτέλη οι νεαροί Μακεδόνες αποκτούσαν το δικαίωμα να φορούν ανδρική ζώνη όταν σκότωναν τον πρώτο τους εχθρό σε μάχη. Μέχρι τότε αντί για ζώνη έζωναν χαλινάρι (φορβεία).

[Πολιτικά,1324β]  ἦν δέ ποτε καὶ περὶ Μακεδονίαν νόμος τὸν μηθένα ἀπεκταγκότα πολέμιον ἄνδρα περιεζῶσθαι τὴν φορβειάν

Αλλά ας γυρίσουμε στη λέξη κοίρανος. Η δίφθογγος προέκυψε μετά από μετάθεση που συνέβη στην πρωτο-ελληνική μορφή *kòrjanos. Αυτός ο τύπος μετάθεσης συνέβη περί το 1000 π.Χ. σε κάθε άτονο «ι» μετά από «ρ» ή «ν». Έτσι προέκυψαν τα ρήματα σε –αίνω (<-αν-jω) και τα θηλυκά τύπου –αίνα (δράκαινα, λύκαινα, Λάκαινα από την μορφή -n.-ja λ.χ. πότνια). Στην περίπτωση του «λ» η πανελλήνια εξέλιξη δεν ήταν μετάθεση, αλλά διπλασισμός (*λj>λλ) όπως μαρτυρούν οι λέξεις *aljos > ἄλλος και Ἀπέλ-jων > Ἀπέλλων~Ἀπόλλων. Στην Ήλιδα όμως απαντά η μορφή αἶλος και στην Κύπρο οι μορφές αἶλος και Ἀπείλων.

Στις αιολικές διαλέκτους και στην Μακεδονία ο διπλασιασμός είναι ο γενικός κανόνας και στην περίπτωση του «ρ». Έτσι το πρωτο-ελληνικό φθέρ-jω έγινε πανελλαδικώς φθείρω, αλλά στην αιολική φθέρρω, η λέξη περίοχος στην αιολική ήταν πέρροχος, το όνομα Περίανδρος στην Θεσσαλία απαντά επιγραφικά σαν Πέρρανδρος. Όταν πριν από το «ρ» υπάρχει σύμφωνο τότε συχνά ένα αναπτυκτικό «ε» προστίθεται. Έτσι οι λέξεις μέτριος και ἀλλότριος στη Σαπφώ απαντούν σαν μέτερρος και ἀλλότερρος, ενώ ο Λεσβικός μήνας Ἀγερράνιος αντιστοιχεί στον Ἀγριάνιο/Ἀγριώνιο των άλλων περιοχών.

Στην Μακεδονία, το όνομα Ἄγερρος αντιστοιχεί στο Ἄγριος, το λήμμα του ησυχίου κικερροί = «ώχροι» (= σπόρια πουλιών)προέρχεται από το *κικέριοι, ενώ τα τοπωνύμια Στύβερρα και Γένδερρος δείχνουν καταλήξεις ανάλογες του μέτερρος.

Έχοντας αυτά κατά νου μπορούμε να προχωρήσουμε στην εξέταση μιας σειράς Θεσσαλικών και Μακεδονικών ανθρωπωνυμίων που περιέχουν το μόρφημα κορρ– που έχει συσχετιστεί με την ρίζα *korjos που έδωσε το πανελλήνιο κοίρανος. Τα ονόματα αυτά αναλύονται από τον Μιλτιάδη Χατζόπουλο στο βιβλίο “Greek Personal Names: Their Value as Evidence” (επιμ. Simon Hornblower & Elaine Matthews, OUP,2000) στην σελίδα 115 για την Μακεδονία και από τον εξειδικευμένο στις αιολικές διαλέκτους Josè-Luis Garcia Ramòn για την Θεσσαλία στο κεφάλαιο “Thessalian Personal Names and the Greek Lexicon” (σελ. 29-68) του βιβλίου “Old and New Worlds in Greek Onomastic” (επιμ. Elaine Matthews, OUP,2007). Τα βιβλία αυτά είναι μια σειρά εκδόσεων πάνω σε μελέτες αρχαίων ελληνικών ονομάτων που σχετίζονται με το πρόγραμμα Lexicon of Greek Personal Names (LGPN) του πανεπιστημίου της Οχφόρδης που κατάφερε να συγκεντρώσει όλα τα ονόματα που απαντούν στις επιγραφές και σε όλη την αρχαία γραμματεία σε μια εύχρηστη μηχανή αναζήτησης. Έτσι για να πάρω την λίστα των ονομάτων που περιέχουν το θέμα -κορρ- ρυθμίζω την μηχανή αναζήτησης ως εξής:

LGPN1

Θυμίζω ότι τα ελληνικά γράμματα η,ω,ξ,ψ,θ στην μηχανή αναζήτησης αντιστοιχούν στα αγγλικά h,w,c,y,q (l.x. qalhs = Θαλής, alecandros = Αλέξανδρος κλπ.).

Και η λίστα που προκύπτει είναι η εξής:

LGPN2

Οι 5 τόμοι είναι η γεωγραφική διαίρεση των ονομάτων και εξηγούνται εδώ.

Μιας και η Θεσσαλία βρίσκεται στον τόμο 3b και η Μακεδονία στον τόμο 4 δεν μας εκπλήσσει που τα περισσότερα ονόματα απαντούν στους συγκεκριμένους τόμους.

Έτσι και στις δύο περιοχές έχουμε το όνομα Κόρρᾱγος το οποίο αντιστοιχεί στα ονόματα Στρατηγός/Στρατᾱγός/αιολ. Στρόταγος και Λᾶγος/Λαϝαγός μόνο που χρησιμοποιείται η λέξη *κόρρος για στρατός αντί των στρατός και λαός.

Στην Μακεδονία έχουμε άλλα δύο ονόματα Κορράτας και Κορράβων όπου το πρώτο περιέχει το ίδιο επίθημα -ᾱτᾱς όπως το Μαχάτας (μαχητής) ενώ το δεύτερο έχει συσχετιστεί με το όνομα Στρατοφών.

Στην Θεσσαλία έχουμε μια σειρά ονομάτων από την οποία θα αναλύσω τα πιο ενδιαφέροντα. Το όνομα Μενέκορρος αντιστοιχεί στα Μενέλαος και Μενέστρατος, ενώ το Νικόρρας έχει εξηγηθεί από τον Garcia-Ramon σαν απλολογική (λ.χ. Angla-land > England) μορφή του *Νικο-κόρρας που αντιστοιχεί στα ονόματα Νικόλαος και Νικόστρατος.

nikolaos

Advertisements

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Ο Micel Here και ο Κοίρανος

  1. Κουκόηλ'ς

    Kαλησπέρα. Μου κάνει εντύπωση που έκανες αναφορά σε τόσα Μακεδονικά ονόματα, και δεν ανέφερες το Κάρανος!

    • Που είσαι βρε Κοκόλια!!!

      Το Κάρανος δεν το ανέφερα γιατί είναι αμφιλεγόμενο.

      Ο Hammond (που ήταν ιστορικός και όχι γλωσσολόγος) το συνέδεσε με το Κρητικό καρανώ = «κατσίκα» και το Σπαρτιατικό κάρνος = κριάρι (εξού και Κάρνειος ο Απόλλων κατά τους Δωριείς).

      Ο Ησύχιος το διέσωσε ως Κόραννος:

      *κοράλλιον· λίθος θαλάσσιος ἐρυθρός ASvbs†
      Κόραννος· βασιλεὺς Μακεδονίας
      κόραξ· τὸ γινωσκόμενον ζῷον r, καὶ ἕτερον στεγανόπουν, καὶ
      ἰχθῦς ποιός. καὶ τῶν ἀλεκτρυόνων ἄκρα ῥύγχη

      Αν ο τύπος Κόραννος είναι παραφθορά κατά την αντιγραφή του *Κόρρανος τότε είναι απλά η Θεσσαλο-Μακεδονική εκδοχή του πανελληνίου Κοίρανος < κοίρανος

      Ο άλλος μεγάλος ιστορικός (άρα ούτε κι αυτός γλωσσολόγος), ο Arnaldo Momigliano πίστευε ότι ο μακεδονικός Κάρανος ήταν διαλεκτικός τύπος του ονόματος Κοίρανος = κοίρανος.

      Μία τρίτη πιθανότητα (και γλωσσολογικά πιο ομαλή) είναι να δούμε τον Κάραννο ως «Αρχηγό = Κεφαλή» από την ρίζα *k’erh2s- που έδωσε τα κάρα = κεφαλή και το κρᾱνίον.

      Το *Kr.h2s-nos, με τον τόνο πάνω στο μακρό συλλαβικό ένηχο, αναμένεται να δώσει το «πλειοφωνικό» *Κάρασ-νος > Κάραννος.

      Αυτή η πλειοφωνική εξέλιξη είναι όπως τα *kemh2- > km.h2'-tos > κάματος (αλλά κμᾱτός > πολύκμητος όταν ο τόνος είναι αλλού), *dhwenh2- > *dhwn.h2-tos > θάνατος (αλλά θνᾱτός > θνητός όταν ο τόνος είναι αλλού).

      αντίστοιχα *telh2- > tl.h2-ntom > τάλαντον (αλλά τλᾱτός > τλητός, τλήμων κλπ).

    • Να, η τρίτη ετυμολογία που σου έλεγα κάρα > κάρᾱνος (< κάραννος < κάρασ-νος) = «αρχηγός».

      Γλωσσολογικά, πιστεύω πως είναι η καλύτερη περίπτωση, εντελώς ομαλή.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s