Ο διπλασιασμός θέματος στις ΙΕ γλώσσες

Ένας από τους πιο συχνούς τρόπους παραγωγής ΙΕ λέξεων ήταν ο διπλασιασμός θέματος. Υπάρχουν διάφοροι τύποι διπλασιασμού  αλλά μπορούμε να τους διαχωρίσουμε σε ολικούς και μερικούς. Ο ολικός διπλασιασμός διπλασιάζει ολόκληρο το θέμα, ενώ ο μερικός -που είναι μακράν ο πιο συχνός τύπος- μόνο μέρος αυτού ή μόνο το αρχικό γράμμα του θέματος.

Παραδείγματα:

1) Η ρίζα *steh2 (λ.χ. σύστημα < σύν-στᾱ-μα) έδωσε ρήματα σε διπλασιασμένη μορφή τύπου *s(t)i-steh2- όπως το ελληνικό ἵστημι (hi-stā-mi < si-stā-mi) και το λατινικό sisto.

2) Η ρίζα *dheh1– (λ.χ. ανάθημα, θέσις) έδωσε ρήματα σεδιπλασιασμένη μορφή τύπου *dhi-dheh1- όπως το ελληνικό τίθημι (<*θί-θη-μι) και το σανσκριτικό dádhāti (< *dha-dhāti) τα οποία αποδάσυναν τον πρώτο δασύ φθόγγο λόγω του νόμου του Grassmann.

3) Η αποκατεστημένη ΙΕ ρίζα για τον «κάστορα» *bhe-bhrus (λ.χ. αγγλικό beaver, λατινικό fiber κλπ) προήλθε από διπλασιασμό της βασικής ρίζας *bher/bhreu-«καφέ»

4) H λέξη δένδρον (παλαιότερη μορφή δένδρεϝον) προήλθε από διπλασιασμό της βασικής ρίζας *deru/dreu-«ξύλο,δένδρο» *der-drewon> den-drewon ύστερα από ανομοίωση των δύο γειτονικών /r/ (λ.χ. στις λέξεις χρονδρός και δρύφρακτος ένα εκ των δύο /r/ χάθηκε λόγω παρόμοιας ανομοίωσης).

5) Η λέξη γάγγραινα έχει ακολουθήσει παρόμοια εξέλιξη με το δένδρο (*γαρ-γρα-νjα > *γαν-γρα-νja > γάγγραινα).

6) H Χεττιτική λέξη marmara = «λίμνη,έλος» με τη σειρά της προήλθε από διπλασιασμό της βασικής ΙΕ λέξης για τη θάλασσα *mori (λατινικό mare, σλαβικό more, λιθουανικό maras, γερμανικό Meer κοκ):

marmara

7) Από τον διπλασιασμό του θέματος *men- του μένω προκύπτει το ρήμα μίμνω (μι-μν-ω). Προσέξτε ότι σε αυτόν τον τύπο διπλασιασμού το δεύτερο μέλος βρίσκεται στον μηδενικό βαθμό ablaut.

8) Ανάλογα με το ζεύγος μένω-μίμνω είναι το ἔχω-ἴσχω (PIE *segh- > *si-sgh- > hi-skh-) και το ἕδρα-ἵζω (*sed-> *si-sd- > hi-sd-) μιας και η κλασική προφορά του «ζ» ήταν /zd/ (λ.χ.  Ἀθήναζε < Ἀθήνασδε) και κατά την ελληνιστική περίοδο απλοποιήθηκε σε /z/ όπως μαρτυρεί η γραφή Ζμυρναίος.

Greek zd z

9) Αν και δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα για την γλώσσα των αρχαίων Παιόνων, ο Ηρόδοτος μας παραδίδει τα ονόματα δύο λιμναίων ψαριών: πάπραξ και τίλων. Η πρώτη (*pa-prak-s) φαίνεται να είναι διπλασιασμένη μορφή της ρίζας *perk’-«παρδαλός, πιτσιλωτός,ποικιλόχρωμος» που έδωσε τα ελληνικά πέρκα και περκνός/πρακνός.

10) Από διπλασιασμό επίσης προήλθαν οι λέξεις μάρμαρον, βόρβορος, γιγνώσκω, γίγνομαι, δίδωμι, πιπίσκω, πίμπρημι (< *πίν-πρημι <*πίρ-πρημι όπως το δένδρο και η γάγγραινα).

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s