Η προφορά της αρχαίας ελληνικής

Όταν ακούμε τους άγγλους να προφέρουν λέξεις ελληνικής καταγωγής στην γλώσσα τους αμέσως συνειδητοποιούμε ότι η προφορά τους είναι «περίεργη» σε κάποια θέματα.

1) Ενώ λ.χ. τα ελληνικά «φ» και «θ» προφέρονται πάντα όπως τα προφέρουμε και εμείς (philosophy,theater), το «χ» προφέρεται πάντα σαν /k/ (λ.χ. chaos, mechanic). Αυτό γίνεται διότι η αγγλική έχει τα ελληνικά δάνειά της μέσω της λατινικής και η λατινική απέκτησε αυτά τα δάνεια κατά την ρωμαϊκή περίοδο (~100 π.Χ. – 300 μ.Χ.). Εκείνη την στιγμή τα αρχαία ελληνικά δασέα κλειστά «θ,φ» είχαν ήδη γίνει εξακολουθητικά /ph/>/f/,/th/>/θ/, ενώ το «χ» παρέμενε ακόμα δασύ κλειστό /kh/. Αυτό το γνωρίζουμε διότι όταν ο Wulfila μετέφρασε τη βίβλο στα γοτθικά στα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα, ενώ οι ελληνικές λέξεις που περιέχουν «φ» και «θ» αποδίδονται με τα γοτθικά γράμματα για τους ήχους /f/,/th/ (λ.χ. Ἔφεσος > Efesos, προφήτης > praufetes, Θωμᾶς > Thomas) στις λέξεις που περιέχουν το γράμμα «χ» ο Wulfila δεν χρησιμοποιεί το γράμμα που αποδίδει τον ήχο /h/ στις γοτθικές λέξεις, αλλά εφηύρε ένα καινούριο, το σχήμα του οποίου δείχνει ότι είχε σαν πηγή έμπνευσης του ελληνικό «χ».

Sihler Greek kh1

Sihler Greek kh2

Το πότε έπαψαν να είναι τα «φ»,«θ» δασέα κλειστά δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί. Οι μη αττικο-ιωνικές διάλεκτοι όπως η Λακωνική και η Ηλειακή δείχνουν από νωρίς σημάδια τριβοποίησης. Τόσο οι ίδιοι οι Λάκωνες όσο και οι Αθηναίοι που προσπαθούν να αποδώσουν την λακωνική διάλεκτο χρησιμοποιούν συχνά το γράμμα «σ» στην θέση του «θ» (λ.χ. σιός αντί για θεός) και αυτό σημαίνει ότι είχε σίγουρα γίνει η μετάβαση /th/>/θ/ και ίσως και η περαιτέρω /θ/>/s/ μιας και η τσακωνική διάλεκτος δείχνει τέτοια εξέλιξη (λ.χ. θερίζω > σερίντου). Επίσης, το γεγονός ότι η Παμφυλιακή διάλεκτος γύρω στο 200 π.Χ. χρησιμοποιεί το γράμμα «φ» για να δηλώσει το δίγαμμα /w/ στην λέξη «φίκατι» (ϝίκατι) όταν άλλες διάλεκτοι της ίδιας περιόδου χρησιμοποιούν το «β» είναι δηλωτικό τριβοποίησης τόσο του /ph/>/f/ όσο και του /b/>/v/. Ότι το δίγαμμα εν τέλει εξισώθηκε με το ήχο /v/ στις διαλέκτους που το διατήρησαν μέχρι την ελληνιστική εποχή φαίνεται πάλι από το Τσακωνικό βάννε (<ϝάρην = «αρνί»).

2) Εάν περάσουμε στα ηχηρά κλειστά «β,γ,δ» με την αρχική φωνητική αξία /b/,/g/,/d/ αυτά έχουν ήδη τριβοποιηθεί όταν το γράμμα «β» αρχίζει να αποδίδει το δίγαμμα όπως ανέφερα και πιο πάνω (έτσι από τον 3ο π.Χ. αιώνα στην Ηλία έχουμε βοικία και στην Βοιωτία βυκία για την ϝοικία, ενώ στην Κρήτη ο ήλιος λέγεται βέλιος [<hᾱwèlios]). Λίγο αργότερα αρχίζουν και οι πρώτες μαρτυρίες απώλειας του μεσοφωνηεντικού «γ» (λ.χ. ὀλίος < ὀλίγος) το οποίο συμβαίνει μόνο εάν η φωνητική αξία του γράμματος είναι αυτή του σημερινού «γ», δηλαδή τριβόμενo/εξακολουθητικό (λ.χ. λέγω > λέω, υπάγω > πάω, fragula > φράουλα κλπ).Το πόσο πίσω μπορούμε να τοποθετήσουμε την έναρξη της τριβοποίησης πάλι είναι δύσκολο να το ξέρουμε. Έχει πάντως ενδιαφέρον το ότι σε μια Κορινθιακή επιγραφή του 70υ π.Χ. αιώνα η λέξη ἀμοιβή γράφεται ἀμοιϝά και ότι οι Αιολείς ήδη από την αρχαϊκή περίοδο χρησιμοποιούν το γράμμα «β» για δίγαμμα (λ.χ. Σαπφώ βρόδον ~ ϝρόδον και υρηκτος για ἄ-ϝρηκτος). Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες τουλάχιστον διαλέκτους (και σε ορισμένες θέσεις) ήδη από την αρχαϊκή περίοδο ο φθόγγος /b/ είχε μάλλον αποκτήσει και την αλλοφωνική φωνητικη αξία /v/ όπως στα σημερινά ισπανικά.

amoiva

Πάντως στην «πρότυπο Αττική» οι ήχοι διατήρησαν την κλειστότητά τους όπως μαρτυρούν τα ελληνικά δάνεια στην λατινική Βάκχος > Bacchus, φοβόδιψος > phobodipsus γι΄αυτό και στα αγγλικά σήμερα έχουμε phobia, bucolic, gastric, demotic για φοβία, βουκολικός, γαστρικός, δημοτικός.

Πάντως πριν από ρινικά ένηχα (ν,μ) οι παραπάνω ήχοι διατήρησαν την κλειστότητά τους μέχρι και τις μέρες μας (δέντρο, άντρας, χοντρός, κολύμπι, μπαίνω < εμβαίνω, μπαμπάκι < αφομοίωση από το /vambaki/).

3) Το γράμμα «ζ» αρχικά απέδιδε το προϊόν προστριβοποίησης των dj και gj και αυτό σημαίνει ότι η αρχαϊκότερη φωνητική του αξία ήταν /dz/ (λ.χ. τρα-πέδ-jα > τράπεdzα , φυγή > φύγ-jα > φύdzα). Σε κάποια φάση όμως κατά την αρχαϊκή περίοδο, το σύμπλεγμα /dz/ μετατέθηκε σε /zd/ που είναι η κλασσική φωνητική αξία του «ζ» (τράπεζα~τράπεσδα, φύζα, Ἀθήνασ-δε ~Ἀθήναζε). Πάντως στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια έχουμε τις πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες συρριστικοποίησης του «ζ» στην σημερινή φωνητική αξία /z/ (λ.χ. γραφή Ζμυρναῖος αντί για Σμυρναῖος).

Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι οι διάλεκτοι εκείνες που δείχνουν αντίσταση στην συρριστικοποίηση *ti>*tsi>si (o βόρειος όμιλος των Porzig και Risch λ.χ. Ποτίδας ~ Ποσειδών, γεροντία ~ γερονσία > γερουσία) επίσης χαρακτηρίζονται από αντίσταση στην προστριβοποίηση dj>dz. Έτσι αυτές οι διάλεκτοι από νωρίς έχουν «δδ» αντί για «ζ/σδ»: λ.χ. βοιωτικά Δεύς, τρέπεδδα, λακωνικά ὁμηρίδδω, μυσίδδω κλπ.

4) Το γράμμα «υ» κατά την αρχαϊκή περίοδο έχει την αξία /u/, αλλά στην Αττικο-Ιωνική διάλεκτο της κλασικής περιόδου έχει αποκτήσει την αξία /ju/~/ü/ την οποία θα διατηρήσει μέχρι και την μέση βυζαντινή περίοδο (~1000 μ.Χ.) όταν και θα ολοκληρωθεί το φαινόμενο του ιωτακισμού. Πολλές διαλεκτικές λέξεις και σήμερα διατηρούν την παλιά αξία του ήχου (λ.χ. πανελλήνιο κυτίον > κουτί, Τσακωνικά λιούκος, ψιούχα, το κάποτε πανελλήνιο γιούφτος < Αἰγύπτιος ή τα κλιούφι < κελύφιον και κολιούμπι < κολύμπι άλλων περιοχών). Οι Λατίνοι μην έχοντας φθόγγο που να αντιστοιχεί στο ελληνικό «υ» (ü) υιοθέτησαν το γράμμα “y graeca” για να αποδίδουν αυτόν τον φθόγγο (λ.χ. ἄβυσσος > abyssus > Ιταλ. abisso αλλά ενθουσιασμός > enthusiasmus > Ιταλ. entusiasmo).

5) Η δίφθογγος «αι» άρχισε να μονοφθογγοποιείται ήδη από την ύστερη κλασική περίοδο. Στην Βοιωτία, από αυτήν την περίοδο, το παλαιό «αι» γράφεται σαν «η» (λ.χ. αἰσχρός > σχρός, καί> κή). Στην Θεσσαλική Ιστιαιώτιδα και την Μακεδονία υπάρχουν ενδείξες μονοφθογγοποίησης προς /a/ (λ.χ. απαρέμφατα σε -στα < -σθαι στην Ιστιαιώτιδα και μακεδονικά λήμματα όπως δραία ~ αἰθρία). Τελικά, με την αλλαγή της χιλιετίας, η φωνητική αξία της διφθόγγου είναι παντού /e/ (λ.χ. λάθη όπως πεδίον < παιδίον είναι αρκετά συχνά).

6) Η δίφθογγος «οι» άρχισε να γίνεται /ü/ ήδη κατά την ύστερη κλασική περίοδο. Οι πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες απαντούν στην Βοιωτία (βυκία < ϝοικία), αλλά έχει ενδιαφέρον το ότι ο ποταμός της Μακεδονίας που ο Ηρόδοτος ονομάζει Λυδία, στα γραπτά του Αισχύνη απαντά ως Λοιδίας (σημερινός Λουδίας). Η λέξη «κουμάσι»που επιβιώνει μέχρι σήμερα δείχνει την ίδια τροπή (λ.χ. κοιμητήριον). Προϊόν υπερδιόρθωσης που σχετίζεται με αυτήν την φωνητική διαδικάσια είναι η γραφή «Μοισία» και «Μοισοί» για τις λέξεις που στον Όμηρο και στους κλασικούς συγγραφείς απαντούν σαν «Μυσία» και «Μυσοί» (Moesia).

Advertisements

39 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

39 responses to “Η προφορά της αρχαίας ελληνικής

  1. Kostas

    Μήπως μπορείς να γράψεις και άλλα άρθρα για την προφορά (και για την εξελιξη της)? Το β στο βροδον στα αιολικά πως προφερόταν ? w ή v ? Το β ήταν χρησιμοποιούταν και για το b και για το w ? Το w είχε διατηρηθεί σε όλες τις λέξεις ή μόνο πριν το ρ? Στα τσακωνικά έχει διατηρηθεί καθολικά ή περιστασιακά?

    Επίσης κάτι άσχετο: Για την ετυμολογία των ναι και οχι τι ξέρουμε? Έχω ακούσει οτι το οχι προέρχεται από κάτι σαν *ghi που ήταν κάποιου είδους εμφατικό-καταφατικό μόριο (κάτι σαν:σίγουρα, βεβαίως). Ισχύει αυτό?

    Με ρωτάν οι ξένοι γιατί τα λέμε “ανάποδα” και δεν ξέρω τι να τους πω!

    • Σχετικά με το βρόδον ο Carl Buck δέχεται ότι προφερόταν /vr/ και σε αυτό συνηγορεί το ἄυρηκτος (<*wreh1g-). Ο μόνος τρόπος για να αποδίδουν τα γράμματα «β» και «υ» τον ίδιο ήχο είναι εάν είχαν αρχίσει να προφέρονται (τουλάχιστον σε ορισμένες θέσεις) σαν /v/ όπως στα νέα ελληνικά (λ.χ. αβγό~αυγό).
      Για το δίγαμμα στα Τσακώνικα το βιβλίο μου έχει μόνο το παράδειγμα βάννε = αρνί.

      Τέλος για την ετυμολογία του «όχι» θα γράψω ένα αρθράκι τώρα.

  2. Θαυμαζω τις γραφες σας , απο την μικρη επαφη που εχω με αλλες ινδοευρωπαικες γλωσσες (αγγλικα , γαλλικα γερμανικα , ισπανικα , ιταλικα ) ευλογα προκυπτει οτι και η Ελληνικη ειναι ινδοευρωπαικη και οχι αυθυπαρκτη – αυτοφωτη κτλπ .Στο προκειμενο τωρα αν και δεν θα ειναι της απολυτου ειδικοτητας σας. Αλεξανδρινοι , αρα τονοι , πνευματα κτλπ.
    Δι αυτων προσπαθησαν να αποδωσουν στον γραπτο λογο την προφορα της “κοινης” Αλεξανδρινης ;Η περιφημη Ερασμεια προφορα εκτιμαται οτι την προσεγγιζει ; Ενα κειμενο σας , προσιτο σε οσους εχουν φιλογικες ανησυχιες , θα βοηθουσε να προσεγγισουμε τον προφορικο Ελληνικο λογο στο διαβα των αιωνων . Γιωργος Σ

  3. Κι εγω ευχαριστω . Τα κειμενα σας υπερβαινουν κατα πολυ εναν παλαι ποτε αποφοιτο κλασικου Λυκειου (1981) που συνεχισε στα οικονομικα.
    Λογικα ομως ειναι πιο προσιτα σε εναν Νομικο , που καποτε απο τηλεορασεως κατερριπτε ολο το ιε γλωσσολογικο οικοδομημα απευθυνομενος στον γενικο πληθυσμο .Προφανως ειχε ιδεολογικο-πολιτικη αφετηρια , αλλα φαινοταν να πιστευε οσα ελεγε , η μηπως οχι και κοροιδευε τον κοσμο;
    Σε καθε περιπτωση εκτιμω το εργο σας .Αν βρειτε χωρο και χρονο και για καποια κειμενα προσιτα στο γενικο πληθυσμο, με εστω φιλολογικα και γλωσσολογικα ενδιαφεροντα , θα ειμασταν ευτυχεις.

    • Γιώργο, πες μου αν θέλεις τα συγκεκριμένα θέματα που σε απασχολούν, να σου πω τι γνωρίζω για την διαθέσιμη βιβλιογραφία. Από την προσωπική μου εμπειρία, πάντοτε υπάρχει ένα βιβλίο που απευθύνεται σε μη εξοικειωμένο αναγνώστη, μυώντας τον σταδιακά από το γενικό στο ειδικό.

  4. Ενα εγχειριδιο (συνοπτικο ) Ιστορια της Ελληνικης γλωσσας, απο που προηλθε και που παει , για να μη αμολαει καθε “νομικος ” οτι του υπαγορευει η ιδεολογια του .Εχω την εντυπωση πως ενας ελληνας μαθ. λυκειου , οπως και γερμανος , ισπανος , αγγλος δεν διδασκεται την ιστορια της γλωσσας του , περιληπτικα βεβαιως.Κατα τα λοιπα και τι δεν θα’δινα να ακουγα τον επιταφιο του Περικλη , και την Αντιγονη
    οπως την ακουσαν οι συγχρονοι της , πραγμα αδυνατον βεβαια .
    Ενας “βυζαντινος” λογιος του 14 αιωνα , πως ακουγοταν ; ο Ερωτοκριτος ;
    Για τον Ερασμο μολις και μετα βιας ακουσα στα λυκειακα χρονια .
    Σημερα και χονδρικα η επιστημη τι εκτιμα ; η προφορα που προτεινε
    ειναι εγγυτερη στων αρχαιων ,παρα η σημερινη λαλια των Ελληνων ;
    Τα Νεα – νεα Ελληνικα εχουν αφετηρια – βαση τον 13-14 αιωνα ; γεωγραφικα ; Μ.ασια ; Νησια ; Πολη ; Πελοπονησο ;
    Ευχαριστω για τον χρονο σας.

    • Το βιβλίο με το οποίο πρέπει να ξεκινήσει όποιος ενδιαφέρεται για την ιστορία και εξέλιξη (προφορά, γραμματική κλπ) της Ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα είναι το παρακάτω του Geoffrey Horrocks:

      Greek: A History of the Language and its Speakers (2η έκδοση, Wiley-Blackwell, 2014)

      Η 1η έκδοση του 1997 έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά:

      Ελληνικά: Η Ιστορία της Γλώσσας και των Ομιλητών της (Εστία, 2006, μετάφραση Μελίτα Σταύρου & Μαρία Τζεβελέκου)

      Τον βυζαντινό λόγιο θα τον άκουγες να μιλάει ακριβώς όπως προφέρουμε εμείς σήμερα τα αρχαία και πατερικά κείμενα. Όπως εξηγεί και ο Horrocks, υπήρχαν τρία λόγια ύφη: υψηλό, μέσο και χαμηλό. Το υψηλό λόγιο ύφος είναι η θουκυδίδεια γλώσσα στην οποία έγραψαν ο Προκόπιος και ο Θεοφύλακτος Σιμοκάττης. Το χαμηλό λόγιο ύφος είναι το ύφος που χρησιμοποιεί ο Πορφυρογέννητος στο DAI (απευθύνεται στον γιο του) και στο οποίο έγραψε το Στρατηγικόν του ο Κεκαυμένος (ο οποίος επίσης απευθύνεται στους γιους του).

      Αυτό το χαμηλό λόγιο ύφος ήταν η γλώσσα την οποία μιλούσαν καθημερινά οι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι του παλατιού και η ελίτ του πατριαρχείου.

      Οι εγγράμματοι αξιωματικοί της επαρχίας και οι εγγράμματοι επαρχιώτες ιερείς χρησιμοποιούσαν μια κοινωνιόλεκτο που βρισκόταν μεταξύ του χαμηλού λόγιου ύφους και της «ιδιώτιδος φωνής» (η δημώδης Ελληνική που σίγουρα έδειχνε επιχωρική ποικιλότητα). Σύμφωνα με τον George T. Dennis, η γλώσσα των τακτικών εγχειριδίων του 10ου αιώνα, όπως το «Περὶ Παραδρομής», ήταν κατανοητή στο μέσο εγγράμματο της εποχής.

      Ο Λεόντιος Μαχαιράς λ.χ., που έγραψε το Χρονικό της Κύπρου γύρω στο 1500, έγραψε σε μια κοινωνιόλεκτο που βρισκόταν μεταξύ του χαμηλού λόγιου ύφους και της επιχωρικής Κυπριακής της εποχής του (παραδίδει ο Horrocks ορισμένα χωρία πυο προδίδουν την κυπριακή προφορά του Λεοντίου).

      • Η Εκλογή Νόμων του Λέοντα Γ΄ και του γιου του Κωνσταντίνου Ε΄ (~740 μ.Χ.) έχει γραφεί σε γλώσσα που αποσκοπεί στην «ευκρίνεια των πραγμάτων», επειδή οι προηγούμενοι νομικοί κώδικες ήταν γραμμένοι σε γλώσσα που πολλοί εντός της βασιλίδος/Κωνσταντινούπολης δυσκολεύονταν να καταλάβουν (δυσδιάγνωστον) και πολλοί εκτός της Βασιλίδος δεν κατανοούσαν καθόλου (παντελῶς ἀδιάγνωστον).

        https://imgur.com/a/djfBr

        Οι εγγράμματοι Βυζαντινοί του 8ου αιώνα διάβαζαν το κείμενο της Εκλογής όπως εμείς, με 2 μόνο διαφορές:

        1) προέφεραν ακόμα το «υ» ως «ιου» (/ü/)
        2) μάλλον προέφεραν ακόμα διπλά τα διπλά σύμφωνα (λ.χ. συλλαβοποίηση θά-λασσα)

  5. George Sa

    Οι ευχαριστιες μου περισσευουν . Επειδη δεν στερεισθαι και γνωσεις μαθηματικων , ενω οι πραγματειες σας εδω ειναι ευαριθμες, επιπεδου μεταπτυχιακων , δυσκολα ομως ανευρεσιμες κατα θεμα, ισως εχετε ασχοληθει με Υπολογιστικη Γλωσσολογια.Αν οχι , προσθετουμε artificial intelligence και χρονου επιτρεποντος ,αναμενουμε μια καταχωρηση σας για το αν και ποτε θα εχουμε ακριβεις μεταφρασεις – διερμηνειες , φωνητικη αναπαραγωγη αρχαιων γλωσσων ,με τη βοηθεια υπολογιστικων μηχανων.

  6. Ποια θα έλεγες ότι είναι η σωστότερη ανακατασκευασμένη προφορά, απο τις τόσες που υπάρχουν, των αρχαίων ελληνικών; Έχεις κάποιο παράδειγμα;

    • Αρχέλαε καλημέρα.

      Η «σωστή» προφορά είναι θέμα χρονολογίας. Αρχαία ελληνικά είναι και το κείμενο της Ιλιάδας (περ. 750 π.Χ), αρχάια ελληνικά είναι και ο Θουκυδίδης (περ. 400 π.Χ.), αρχαία ελληνικά είναι και τα Ευαγγέλια (περ. 50-150 μ.Χ.).

      Και στα τρία παραπάνω παραδείγματα υπάρχουν διαοφρετικές προφορές λόγω διαφορετικής χρονολογίας.

      Επομένως, όταν μιλάμε για τυπική προφορά πρέπει να διευκρινίσουμε το «πότε» (και σε μικρότερο βαθμό το «που»).

      Αν μιλάμε για την Αθήνα του Χρυσού Αιώνα (περ 450 π.Χ.), τότε η τυπική προφορά της εποχής ήταν αυτή.

  7. Kostas

    Θεωρώ καλή αυτήν την προφορά, αν ψάχνεις για κάτι υλοποιημένο αναφορικά με την κλασσική εποχή. Μπορείς να διαφωνήσεις για κάποιες λεπτομέρεις αλλά γενικά είναι προσεγμένη.

  8. Λίγο άσχετο αλλα μιας που αναφερθηκε η Εσθονια. Γιατί σε όλες τις γλώσσες που κοιταξα είναι με Τ, Εστονια, Εστι κτλ. Μονο στα Ελληνικα βαζουμε Θ αντι Τ. Πως προέκυψε;

    • Το όνομα μάλλον προέρχεται από τους αρχαίους Aesti του Τακίτου: *Aest-onia = «η χώρα των Αιστών» > Estonia. Μέχρι το 1930, η προτιμούμενη αγγλική γραφή ήταν με /th/ Esthonia και μετά προτιμήθηκε η γραφή με /t/ Estonia.

      Η γραφή με /th/ πρέπει να προέκυψε όπως η γραφή Antonius > Antony > Anthony (παρετυμολόγηση από τον ελληνικό όρο ἄνθος) και Tames > Thames (Τάμεσης).

  9. Μωχός ο Μάντης

    Καλησπέρα Σμερδαλέε.

    Γνωρίζεις τίποτε για την παλαιά αθηναϊκή διάλεκτο; Προφανώς, αυτή η ερώτηση δεν αφορά την αρχαία αλλά τη νέα ελληνική, δε βρήκα όμως καλύτερο μέρος να ρωτήσω. Το μόνο που έχω διαβάσει είναι ότι υποτίθεται διατήρησε καθολικώς την προφορά του «υ». Γνωρίζεις αν υπάρχει πουθενά οποιουδήποτε είδους βιβλιογραφία που να λέει κάτι παραπάνω από το «υπήρξε»;

    • Μωχέ ξέρω λίγα πράγματα για την παλιά Αθηναϊκή.

      Η παλιά της έκταση είχε μεν ως επίκεντρο το Σαρωνικό, αλλά κάλυπτε και την Εύβοια (λ.χ Κύμη) και την Πελοπόννησο (υπάρχουν αρκετά ισόγλωσσα με τα Μανιάτικα).

      Ναι, χαρακτηριστικά του συμπλέγματος «Παλαιοαθηναϊκής-Μανιάτικης» (Κύμη-Αθήνα-Μέγαρα+Μάνη) και της Τσακωνικής είναι η έλλειψη ιωτακισμού του «υ» (λ.χ. τσακωνικά λιούκε = λύκος, ψιουχά = ψυχή και ΠΑθην., Μανιάτικο και Τσακωνικό ξῦλον > ξούλο) και ο τσιτακισμός (κ>τσ πριν από τα πρόσθια φωνήεντα ε,ι,υ[=ju]), λ.χ. κοιλιά > *kyulya > τσουλιά

      Το μόνο σύγγραμμα που έχω κατά νου τώρα είναι το βιβλίο του Brian Newton “The Generative interpretation of Dialect: A study of Modern Greek Phonology” (CUP, 1η έκδοση 1969, 2η 2009).

      • Μωχός ο Μάντης

        Ευχαριστώ. Δεν είχα υπ’ όψιν μου το βιβλίο.

      • Ρίξε και μια ματιά και εδώ, όπου παρουσιάζεται η διάλεκτος των Μεγάρων που ανήκει στο σύμπλεγμα της «Παλαιάς Αθηναϊκής».

      • Μωχέ, βρήκα και ένα άρθρο του Νικόλαου Παντελίδη για την Παλαιά Αθηναϊκή.

      • Μωχός ο Μάντης

        Πολλά ευχαριστώ!

      • BTW, κοίτα στην υποσημείωση #3 (σλδ 104) του άρθρου του Παντελίδη που σχετίζεται με τις συζητήσεις μας για την σημασάι του όρου Ρωμαίος/Ρωμιός/Ρουμ κατά τα πρώτα 200 χρόνια μετά την άλωση. Σε ένα οθωμανικό κατάστιχο του 1570, τα χωριά της Αττικής ταξινομούνται σε «ελληνικά» και αλβανικά/αρβανίτικα.

        Πάω στοίχημα ότι εκεί που ο Παντελίδης (ή ο Μουζάκης στον οποίο παραπέμπει) γράφει «ελληνικά», το πρωτότυπο οθωμανικό τουρκικό κατάστιχο θα γράφει Ρουμ = Ρωμαίικα.

        https://imgur.com/a/7S3IHzm

      • Μωχός ο Μάντης

        Πάω στοίχημα ότι εκεί που ο Παντελίδης (ή ο Μουζάκης στον οποίο παραπέμπει) γράφει «ελληνικά», το πρωτότυπο οθωμανικό τουρκικό κατάστιχο θα γράφει Ρουμ = Ρωμαίικα.
        __

        Καλά, αν πρόκειται για οθωμανικές πηγές, «Rum» θα τα ΄χει. Αλλά τώρα μου γέννησες την απορία, οι αλβανόφωνοι του ελλαδικού χώρου λέγανε «Γραικοί» ή «Ρωμαίοι» για τους ελληνόφωνους;

      • λέγανε «Γραικοί» ή «Ρωμαίοι» για τους ελληνόφωνους;

        Λέγανε shklja (πληθ. shkle) = «οι αλλόγλωσσοι συντοπίτες»

        Δες εδώ όπου μια από τις παραπομπές είναι ο Τίτος Γιοχάλας:

        „Es muß daher auffallen, daß die Albanesen Griechenlands mit demselben Worte die Griechen bezeichnen.“23, vgl.: shkla,-u ~ (Pl.) shkle,-të „(einsprachiger) Grieche; Nicht-Arvanit“ (SASSE 1991 107) neben shklja und sklja (JOCHALAS 2002 615)24.

        “griechisch; auf Griechisch” bei den Arvaniten in Griechenland: shklerisht(e) neben sklerishte (JOCHALAS 2006 388: Di sklerisht? = Ξέρεις ελληνικά?; 2002 626: Aij di vetëm shklerishte = Αυτός ξέρει ελληνικά; Nashtinë i thomë sklerishte = Τώρα τα λέμε ελληνικά);

        Βέβαια υποθέτω ότι θα γνώριζαν και τους παρακάτω όρους (λατινογενές Grek, σλαβογενές Gërk):

      • Μωχός ο Μάντης

        Λέγανε shklja (πληθ. shkle) = «οι αλλόγλωσσοι συντοπίτες»
        __

        Πολύ ενδιαφέρον. Οπότε ο συγκεκριμένος όρος είχε να κάνει με την πλειοψηφία. Όταν οι αλβανόφωνοι ήταν λίγοι ανάμεσα σε πολλούς βουλγαρόφωνους, έλεγαν «sklerishte» τα βουλγάρικα, όταν γλωσσικοί απόγονοί τους βρέθηκαν λίγοι ανάμεσα σε πολλούς ελληνόφωνους, έλεγαν «sklerishte» τα ελληνικά. Αναρωτιέμαι αν οι Αρβανίτες της Ελλάδας θα έλεγαν και τα Βουλγάρικα «sklerishte» αν τυχόν τα άκουγαν, αλλά αυτό αν δεν έχει καταγραφεί συγκεκριμένα, κανείς δε θα το μάθει πλέον.

      • Αναρωτιέμαι αν οι Αρβανίτες της Ελλάδας θα έλεγαν και τα Βουλγάρικα «sklerishte» αν τυχόν τα άκουγαν, αλλά αυτό αν δεν έχει καταγραφεί συγκεκριμένα, κανείς δε θα το μάθει πλέον.

        Αυτό είναι ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα (πως έβλεπαν τους διάφορους αλλόγλωσσους οι Αρβανίτες;) στο οποίο μπορεί να μας απαντήσει μόνον όποιος γνωρίζει καλά την αρβανίτικη παράδοση.

        Τώρα με τη συζήτηση θυμήθηκα και κάτι άλλο. Επειδή αυτές τις μέρες πολυσυζητήθηκε η Εξέγερση του Ίλιντεν, θυμήθηκα έναν Βλάχο/Αρμάνο από το Κρούσεβο που, μιλώντας βλάχικα, λέει:

        [03:42-55] Το Κρούσεβο είχε 16.000 κατοίκους, εκ των οποίων 12.000 ήταν Αρμάνοι και 4.000 «Σκλαβούνοι» (Βούλγαροι/Σλαβομακεδόνες)

        [06:02-18] Οι Αρμάνοι [πάνω στα βουνά] είχαν ελευθερία και αυτονομία, τον καιρό που οι «Γκραίκοι» [κάτω στους κάμπους] δούλευαν ως υποτελείς ραγιάδες στους Τούρκους

        [09:31-41] Την εξέγερση του Ίλιντεν την ξεκίνησαν τρία βλαχικά/αρμανικά χωριά (Κρούσεβο, Βλαχοκλεισούρα, Νέβεστα/Νυμφαίο), δεν την ξεκίνησαν τα βουλγαρικά (σλαβομακεδονικά) χωριά!

      • Μωχός ο Μάντης

        Αυτό είναι ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα (πως έβλεπαν τους διάφορους αλλόγλωσσους οι Αρβανίτες;) στο οποίο μπορεί να μας απαντήσει μόνον όποιος γνωρίζει καλά την αρβανίτικη παράδοση.
        __

        Αυτά τα εθνοτικογλωσσικά είναι τα πρώτα που χάνονται. Οι Αρβανίτες είναι Έλληνες εδώ και 2 αιώνες που σημαίνει ότι έχει γίνει μετατόπιση της εθνοτικής ταυτότητας κι ίσως είναι πολύ αργά για να σωθούν τέτοιες πληροφορίες. Μπορεί και να έχω άδικο.

        _________________________________
        Τώρα με τη συζήτηση θυμήθηκα και κάτι άλλο. Επειδή αυτές τις μέρες πολυσυζητήθηκε η Εξέγερση του Ίλιντεν, θυμήθηκα έναν Βλάχο/Αρμάνο από το Κρούσεβο που, μιλώντας βλάχικα, λέει:
        […]
        [09:31-41] Την εξέγερση του Ίλιντεν την ξεκίνησαν τρία βλαχικά/αρμανικά χωριά (Κρούσεβο, Βλαχοκλεισούρα, Νέβεστα/Νυμφαίο), δεν την ξεκίνησαν τα βουλγαρικά (σλαβομακεδονικά) χωριά!
        __

        Όσον αφορά το Κρούσεβο (που φαίνεται κούκλα πόλη) και τα άλλα χωριά, η μόνη εθνότητα που σίγουρα δε θα έβρισκε κανένας εκεί στις αρχές του 20ου αιώνα, είναι οι «Μακεδόνες» με οποιαδήποτε έννοια πέραν τις γεωγραφικής. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο, αφού η εξέγερση προηγήθηκε της δημιουργίας της Μακεδονικής εθνότητας σε επίπεδο πέραν του θεωρητικού.

      • Αυτά τα εθνοτικογλωσσικά είναι τα πρώτα που χάνονται. Οι Αρβανίτες είναι Έλληνες εδώ και 2 αιώνες που σημαίνει ότι έχει γίνει μετατόπιση της εθνοτικής ταυτότητας κι ίσως είναι πολύ αργά για να σωθούν τέτοιες πληροφορίες. Μπορεί και να έχω άδικο.

        Δεν ξέρω τι υλικό έχει συγκεντρώσει ο Τίτος Γιοχάλας (εδώ αναλυτικότερα) που έχει κάνει και fieldwork (που λένε και οι ανθρωπολόγοι) στο θέμα της αρβανίτικης παράδοσης.

        Μερικές από τις εργασίες του φαίνονται εξαιρετικά ενδιαφέρουσες:

        8. Αλβανο-Ιταλικά, Αθήνα 1996, (Ελληνική Επιτροπή Σπουδών ΝΑ. Ευρώπης), σελίδες 222.

        Παρουσιάζονται χίλιες και πλέον μελέτες για την ιστορία, τον θρησκευτικό βίο, τη γλώσσα, την λογοτεχνία, την φιλολογία και την λαογραφία των ιταλο-αλβανικών κοινοτήτων. Την επιτόπια βιβλιογραφική έρευνα πραγματοποίησα στις Βιβλιοθήκες της Μονής της Κρυπτοφέρρης (Grottaferrata), του Πανεπιστημίου της Ρώμης “LaSapienza” (IstitutodiLinguaeLetteraturaAlbanese), της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ρώμης και του Υπουργείου των Εξωτερικών, του Ελληνικού Κολεγίου του Αγ. Αθανασίου στη Ρώμη, του Ινστιτούτου Αλβανικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Παλέρμου, της Εθνικής και Δημοτικής Βιβλιοθήκης του Παλέρμου, της Έδρας Αλβανολογίας και της Δημοτικής Βιβλιοθήκης της Καλαβρίας (Cosenza), του Albanien-Institut του Μονάχου και της Γενναδείου Βιβλιοθήκης των Αθηνών.

        9. Αρβανίτικα παραμύθια και δοξασίες. Νεράιδες, δαίμονες, ξόρκια, ψυχιάσματα, Αθήνα 1997, σελίδες 251.

        Παρουσιάζονται σε ελληνική μετάφραση και σχόλια 187 παραμύθια και δοξασίες που κατέγραψα κατά την διάρκεια επιτόπιας έρευνας σε 69 αρβανιτόφωνα χωριά της χώρας. Το έργο κοσμούν σχέδια της Έλλης Σολομωνίδη-Μπαλάνου.

        10. Άνδρος, Αρβανίτες και Αρβανίτικα, Αθήνα 2000 (εκδόσεις Πατάκη, σελίδες 520 + 124 έγχρωμες φωτογραφίες εκτός κειμένου. Α´ ανατύπωση, Αθήνα 2010, (εκδόσεις Τυπωθήτω).

        Πρόκειται για ολοκληρωμένη μονογραφία ιστορική, γλωσσοφιλολογική και λαογραφική σχετική με τα αρβανιτόφωνα χωριά της Άνδρου. Ο τόμος περιλαμβάνει εκτενή δίγλωσσα κείμενα, αλβανο-ελληνικό γλωσσάριο, επώνυμα, τοπωνύμια και στοιχεία λαϊκής αρχιτεκτονικής.

        11. Εύβοια, τα Αρβανίτικα, Αθήνα 2002, εκδόσεις Πατάκη, σελίδες 712+ 93 έγχρωμες φωτογραφίες εκτός κειμένου.

        Διαγράφεται η ιστορία των αρβανιτόφωνων χωριών της Εύβοιας και δημοσιεύονται εκτενή κείμενα με αφηγήσεις στα Αρβανίτικα συνοδευόμενα από ελληνική μετάφραση. Τα κείμενα και το Γλωσσάριο συνοδεύει δίσκος πυκνής εγγραφής (cd) με τραγούδια, αφηγήσεις, μουσικές και … σφυρίγματα.

        12. Ύδρα, λησμονημένη γλώσσα, τόμ. Α´-Β´, Αθήνα 2006, εκδόσεις Πατάκη, σελίδες 854.

        Στο έργο μου αυτό ανατρέπονται τα μέχρι σήμερα ατεκμηρίωτα επαναλαμβανόμενα περί εγκατάστασης στην Ύδρα Αλβανών στρατιωτών του Σκεντέρμπεη. Επισημαίνονται και δημοσιεύονται αρβανίτικα κείμενα, επιστολές, κάλαντα, τραγούδια, εκδίδεται δε και το Ελληνο-Αρβανίτικο Λεξικό του Υδραίου Γυμνασιάρχη Παναγιώτη Κουπιτώρη.

        13. Η αρβανιτιά στο Μοριά, χρονικά πορείας, τόμ. Α´-Β´, Αθήνα 2011, εκδόσεις Πατάκη, σελίδες 94

        Εκδίδονται αρβανίτικα κείμενα και τραγούδια που κατέγραψα με επιτόπια έρευνα και συλλογή σε αρβανιτόφωνα χωριά της Πελοποννήσου κατά την περίοδο 1980-1989. Το έργο συμπληρώνουν τρία εκτενή Αρβανιτο-Ελληνικά Γλωσσάρια και δίσκος πυκνής εγγραφής (cd) με αρβανίτικα πεζά και τραγούδια του βιβλίου.

  10. Ριβαλντίνιο

    Ο Κασομούλης έχει διασώσει την επιστολή ενός Αλβανού προς Σουλιώτη, όπου ο πρώτος θεωρεί συμπατριώτη του τον δεύτερο :

    Επιστολή που είχε στείλει στον Κίτσο Τζαβέλα ο Τουρκαλβανός δερβέναγας των Κραβάρων Αχμέτ Νεπρεβιστάνης :

    Αγαπητέ μοι Κίτζο Τζαβέλα, το γράμμα σου έλαβα τα γραφόμενα σου καλώς εκατάλαβα. Τζαβέλα, ήξευρε ότι απο τον καιρόν οπού έβαλα το ντουφέκι εις τον ώμον στοχάζομαι τον εαυτόν μου τω όντι δια βασιλέα και τα εδικά σου τα ελληνοκορφομπλίσματα να τα ειπείς εκεί οπου περνάνε, ειδέ εις εμένα μένουν άκαιρα ορφανέ. Ότι αν θελης να δείξης το ελληνικό σου έρχεσαι εδώ και τότε θέλεις καταλάβει δυστυχισμένε εκείνους οπου τρώγουν τα ψημένα κάστανα. Ορέ Κίτζο Τζαβέλα το να μου λέγεις οτι η Υψηλή Πόρτα της Ρωσσίας πολεμά εις τα κάστρα της Πόλεως, και τον βασιλέα μας τον έχουν κλεισμένον εις το Ουτζκαλεσή, το γνωρίζω καημένε, ότι μ’αυτά σας γελούν οι Φράγκοι, και σας στέλνουν εδώθε δια να σας σκοτώνωμεν σαν τα σκυλιά, και έχομεν ελπίδα εις τον Θεόν, οπου ο πολυχρονεμένος βασιλέας μας την Υψηλήν Πόρταν της Ρωσσίας σας θέλει την χαμηλώσει. Τζαβέλα περισσότερα δεν σου γράφω και Θεόθεν υγείαν.

    Τη 8 Σεπτεμβρίου 1828, Λαμπότινα
    Ο του Κραβάρου ντερβέναγας Αχμέτ Νεπρεβιστάνης

    Υ.Γ.
    Λέγεις ότι είναι τόπος ελληνικός. Ήξευρε ότι εγώ όπου έχυσα τόσον αίμα ως καθώς λέγεις , άλλον τόσον θέλεις χύσει και εσύ και τότε θα φας Κράβαρα και Λοιδορίκι, πλην μη στέλνεις και μαζώνεις καρβουναραίους ότι αυτοί δια κάρβουνα ηξεύρουν και όχι δια ντουφέκι. Πολλά λόγια δεν σου λέω, σύρε από κει όπου ήλθες ορφανέ, ότι σας λυπούμαι όπου εμείνατε τρείς Σουλιώτες και θα χαθήτε όλοι.
    Και δια τόπον ελληνικόν όπου τον λέγεις εδώ, τόπος είμαι εγώ και νησάλαχ θέλεις με γνωρίσεις ογλίγορα. Μωρέ Kίτζο εγώ σε ηξεύρω Αρβανίτην ωσάν εμένα, εσύ που στον διάβολον τα έμαθες αυτά τα ελληνικά και εγώ δεν τα ηξεύρω;

  11. Ριβαλντίνιο

    Από το κλασσικό βιβλίο του Μπίρη “Αρβανίτες, Οι Δωριείς του νεώτερου ελληνισμού” ( σελ. 328 ) για αρβανιτόφωνους της Σικελίας με παλαιά καταγωγή από την Πελοπόννησο :

    Ο Πέτρος Καρολίδης … Επεχείρησε , όπως γράφει στην σχετική διατριβή του ( Περιοδικό Ελληνισμός , έτος Ζ 1904 σελ. 176 – 183 ) , να μιλήση ελληνικά σε γηραιάν ελληνίδα της Piana dei Greci ( https://en.wikipedia.org/wiki/Piana_degli_Albanesi In 1941 during Mussolini’s invasion of Greece, the name was changed to Piana degli Albanesi so as to gain the locals support for the fascist regime’s imperialist intentions toward Albania ), εκατάλαβε όμως, ότι εκείνη μόνον αρβανίτικα ήξερε , και το είπε στον Ιταλό ο οποίος του την συνέστησε. Οπότε : “Η αγαθή πρεσβύτις , μόλις ήκουσεν εμού λέγοντος , ότι η γλώσσα αυτής δεν ήτο κυρίως ελληνική , διαμαρτυρομένη, εν αγανακτήσει ανεφώνησε : Io sono propria Greca ( είμαι γνησία Ελληνίς ! )”

    • Από την Piana degli Greci/Albanesi ήταν ο Lekë Matrënga (Αλέκος Ματαράγκας, αν θέλουμε να το αποδώσουμε ελληνιστί), ο οποίος έγραψε το παλαιότερο (αν θυμάμαι καλά) διασωθέν εκτενές τοσκικό κείμενο (το πρώτο γκεγκικό κείμενο είναι παλαιότερο κατά έναν περίπου αιώνα) που διαθέτουμε. Θα κάνω μια μέρα ανάρτηση, γιατί ο Joachim Matzinger έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο για την γλωσσολογική ανάλυση του κειμένου του Ματαράγκα:

      Joachim Matzinger, Der Altalbanische Text Mbsuame e kreshtere (Dottrina Cristiana) Des Leke Matrenga von 1592. Eine Einführung in die albanische Sprachwissenschaft (Verlag, Röll, 2006).

      Είναι το βιβλίο του Matzinger που παρέθεσα στην προηγούμενη ανάρτηση για τον παλαιό αλβανικό συγγενή του «όχι/ούκ», as (* (ne) h2oyu kwid > *oukwid > EPAlb *autši > LPAlb *asi):

      • Ριβαλντίνιο

        Και τα δύο κείμενα ( τοσκικό και γκεκικό ) ήταν γραμμένα με λατινική γραφή ;

      • Και οι δύο έγραψαν σε τροποποιημένο (για τις ανάγκες της αλβανικής φωνολογίας) λατινικό αλφάβητο. Ο μεν Gjon Buzuku έγραψε το γκέγκικο Meshari το 1555 (τελικά το Meshari είναι μόνο μια γενιά παλαιότερο από το βιβλίο του Ματαράγκα, όχι έναν αιώνα όπως έγραψα παραπάνω) στα λατινικά επειδή ήταν καθολικός Γκέγκης, ο δε Ματαράγκας επειδή γεννήθηκε, μεγάλωσε και σπούδασε στην Ιταλία/Σικελία και, συνεπώς, χρησιμοποίησε μια τροποποιημένη ιταλική ορθογραφία.

        Αυτό είναι το αλφάβητο του Ματαράγκα:

        https://imgur.com/a/UCR0ZpC

  12. Μωχός ο Μάντης

    Δεν ξέρω τι υλικό έχει συγκεντρώσει ο Τίτος Γιοχάλας (εδώ αναλυτικότερα) που έχει κάνει και fieldwork (που λένε και οι ανθρωπολόγοι) στο θέμα της αρβανίτικης παράδοσης.
    __

    Σίγουρα ενδιαφέρον το υλικό του Γιοχάλα. Ειδικά οι παραδόσεις που συνέλεξε από τα πιο απομονωμένα χωριά.

    http://www.patakis.gr/images/files/14633.pdf

    _________________________________
    Από την Piana degli Greci/Albanesi ήταν ο Lekë Matrënga (Αλέκος Ματαράγκας, αν θέλουμε να το αποδώσουμε ελληνιστί), ο οποίος έγραψε το παλαιότερο (αν θυμάμαι καλά) διασωθέν εκτενές τοσκικό κείμενο (το πρώτο γκεγκικό κείμενο είναι παλαιότερο κατά έναν περίπου αιώνα) που διαθέτουμε. Θα κάνω μια μέρα ανάρτηση, γιατί ο Joachim Matzinger έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο για την γλωσσολογική ανάλυση του κειμένου του Ματαράγκα:
    __

    Πάντως ότι οι ιταλόφωνοι χωριανοί στη Σικελία δεν ξεχώριζαν αλβανόφωνους από ελληνόφωνους είναι βέβαιο δεδομένου ότι το Piana dei Greci είναι η παλαιότερη ονομασία. Το να μιλάς μια παράξενη γλώσσα και να ανήκεις στην αίρεση των Γραικών αρκούσε ως δείκτης — από εκεί και πέρα τι άλλη απόδειξη να θες ότι αυτοί εκεί είναι Greci; Να φοράνε και ψηλό καπέλο;

    • Πάντως ότι οι ιταλόφωνοι χωριανοί στη Σικελία δεν ξεχώριζαν αλβανόφωνους από ελληνόφωνους είναι βέβαιο δεδομένου ότι το Piana dei Greci είναι η παλαιότερη ονομασία. Το να μιλάς μια παράξενη γλώσσα και να ανήκεις στην αίρεση των Γραικών αρκούσε ως δείκτης — από εκεί και πέρα τι άλλη απόδειξη να θες ότι αυτοί εκεί είναι Greci; Να φοράνε και ψηλό καπέλο;

      Έτσι είναι, το “Greci” στο Piana degli Greci μάλλον είχε δογματική σημασία (Ορθόδοξοι).

      Θα κάνω μια ανάρτηση για το κείμενο του Ματαράγκα, γιατί τα τοσκικά του είναι γεμάτα ελληνικά δάνεια.

      • Μωχός ο Μάντης

        To Piana degli Albanesi πάντως είναι μια κούκλα, το έχω επισκεφτεί. Πώς είναι τα περισσότερα Αρβανιτοχώρια στην Ελλάδα, με το γυμνό τσιμέντο και την αυλακωτές λαμαρίνες; Καμία σχέση.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.