Η προφορά της αρχαίας ελληνικής

Όταν ακούμε τους άγγλους να προφέρουν λέξεις ελληνικής καταγωγής στην γλώσσα τους αμέσως συνειδητοποιούμε ότι η προφορά τους είναι «περίεργη» σε κάποια θέματα.

1) Ενώ λ.χ. τα ελληνικά «φ» και «θ» προφέρονται πάντα όπως τα προφέρουμε και εμείς (philosophy,theater), το «χ» προφέρεται πάντα σαν /k/ (λ.χ. chaos, mechanic). Αυτό γίνεται διότι η αγγλική έχει τα ελληνικά δάνειά της μέσω της λατινικής και η λατινική απέκτησε αυτά τα δάνεια κατά την ρωμαϊκή περίοδο (~100 π.Χ. – 300 μ.Χ.). Εκείνη την στιγμή τα αρχαία ελληνικά δασέα κλειστά «θ,φ» είχαν ήδη γίνει εξακολουθητικά /ph/>/f/,/th/>/θ/, ενώ το «χ» παρέμενε ακόμα δασύ κλειστό /kh/. Αυτό το γνωρίζουμε διότι όταν ο Wulfila μετέφρασε τη βίβλο στα γοτθικά στα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα, ενώ οι ελληνικές λέξεις που περιέχουν «φ» και «θ» αποδίδονται με τα γοτθικά γράμματα για τους ήχους /f/,/th/ (λ.χ. Ἔφεσος > Efesos, προφήτης > praufetes, Θωμᾶς > Thomas) στις λέξεις που περιέχουν το γράμμα «χ» ο Wulfila δεν χρησιμοποιεί το γράμμα που αποδίδει τον ήχο /h/ στις γοτθικές λέξεις, αλλά εφηύρε ένα καινούριο, το σχήμα του οποίου δείχνει ότι είχε σαν πηγή έμπνευσης του ελληνικό «χ».

Sihler Greek kh1

Sihler Greek kh2

Το πότε έπαψαν να είναι τα «φ»,«θ» δασέα κλειστά δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί. Οι μη αττικο-ιωνικές διάλεκτοι όπως η Λακωνική και η Ηλειακή δείχνουν από νωρίς σημάδια τριβοποίησης. Τόσο οι ίδιοι οι Λάκωνες όσο και οι Αθηναίοι που προσπαθούν να αποδώσουν την λακωνική διάλεκτο χρησιμοποιούν συχνά το γράμμα «σ» στην θέση του «θ» (λ.χ. σιός αντί για θεός) και αυτό σημαίνει ότι είχε σίγουρα γίνει η μετάβαση /th/>/θ/ και ίσως και η περαιτέρω /θ/>/s/ μιας και η τσακωνική διάλεκτος δείχνει τέτοια εξέλιξη (λ.χ. θερίζω > σερίντου). Επίσης, το γεγονός ότι η Παμφυλιακή διάλεκτος γύρω στο 200 π.Χ. χρησιμοποιεί το γράμμα «φ» για να δηλώσει το δίγαμμα /w/ στην λέξη «φίκατι» (ϝίκατι) όταν άλλες διάλεκτοι της ίδιας περιόδου χρησιμοποιούν το «β» είναι δηλωτικό τριβοποίησης τόσο του /ph/>/f/ όσο και του /b/>/v/. Ότι το δίγαμμα εν τέλει εξισώθηκε με το ήχο /v/ στις διαλέκτους που το διατήρησαν μέχρι την ελληνιστική εποχή φαίνεται πάλι από το Τσακωνικό βάννε (<ϝάρην = «αρνί»).

2) Εάν περάσουμε στα ηχηρά κλειστά «β,γ,δ» με την αρχική φωνητική αξία /b/,/g/,/d/ αυτά έχουν ήδη τριβοποιηθεί όταν το γράμμα «β» αρχίζει να αποδίδει το δίγαμμα όπως ανέφερα και πιο πάνω (έτσι από τον 3ο π.Χ. αιώνα στην Ηλία έχουμε βοικία και στην Βοιωτία βυκία για την ϝοικία, ενώ στην Κρήτη ο ήλιος λέγεται βέλιος [<hᾱwèlios]). Λίγο αργότερα αρχίζουν και οι πρώτες μαρτυρίες απώλειας του μεσοφωνηεντικού «γ» (λ.χ. ὀλίος < ὀλίγος) το οποίο συμβαίνει μόνο εάν η φωνητική αξία του γράμματος είναι αυτή του σημερινού «γ», δηλαδή τριβόμενo/εξακολουθητικό (λ.χ. λέγω > λέω, υπάγω > πάω, fragula > φράουλα κλπ).Το πόσο πίσω μπορούμε να τοποθετήσουμε την έναρξη της τριβοποίησης πάλι είναι δύσκολο να το ξέρουμε. Έχει πάντως ενδιαφέρον το ότι σε μια Κορινθιακή επιγραφή του 70υ π.Χ. αιώνα η λέξη ἀμοιβή γράφεται ἀμοιϝά και ότι οι Αιολείς ήδη από την αρχαϊκή περίοδο χρησιμοποιούν το γράμμα «β» για δίγαμμα (λ.χ. Σαπφώ βρόδον ~ ϝρόδον και υρηκτος για ἄ-ϝρηκτος). Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες τουλάχιστον διαλέκτους (και σε ορισμένες θέσεις) ήδη από την αρχαϊκή περίοδο ο φθόγγος /b/ είχε μάλλον αποκτήσει και την αλλοφωνική φωνητικη αξία /v/ όπως στα σημερινά ισπανικά.

amoiva

Πάντως στην «πρότυπο Αττική» οι ήχοι διατήρησαν την κλειστότητά τους όπως μαρτυρούν τα ελληνικά δάνεια στην λατινική Βάκχος > Bacchus, φοβόδιψος > phobodipsus γι΄αυτό και στα αγγλικά σήμερα έχουμε phobia, bucolic, gastric, demotic για φοβία, βουκολικός, γαστρικός, δημοτικός.

Πάντως πριν από ρινικά ένηχα (ν,μ) οι παραπάνω ήχοι διατήρησαν την κλειστότητά τους μέχρι και τις μέρες μας (δέντρο, άντρας, χοντρός, κολύμπι, μπαίνω < εμβαίνω, μπαμπάκι < αφομοίωση από το /vambaki/).

3) Το γράμμα «ζ» αρχικά απέδιδε το προϊόν προστριβοποίησης των dj και gj και αυτό σημαίνει ότι η αρχαϊκότερη φωνητική του αξία ήταν /dz/ (λ.χ. τρα-πέδ-jα > τράπεdzα , φυγή > φύγ-jα > φύdzα). Σε κάποια φάση όμως κατά την αρχαϊκή περίοδο, το σύμπλεγμα /dz/ μετατέθηκε σε /zd/ που είναι η κλασσική φωνητική αξία του «ζ» (τράπεζα~τράπεσδα, φύζα, Ἀθήνασ-δε ~Ἀθήναζε). Πάντως στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια έχουμε τις πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες συρριστικοποίησης του «ζ» στην σημερινή φωνητική αξία /z/ (λ.χ. γραφή Ζμυρναῖος αντί για Σμυρναῖος).

Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι οι διάλεκτοι εκείνες που δείχνουν αντίσταση στην συρριστικοποίηση *ti>*tsi>si (o βόρειος όμιλος των Porzig και Risch λ.χ. Ποτίδας ~ Ποσειδών, γεροντία ~ γερονσία > γερουσία) επίσης χαρακτηρίζονται από αντίσταση στην προστριβοποίηση dj>dz. Έτσι αυτές οι διάλεκτοι από νωρίς έχουν «δδ» αντί για «ζ/σδ»: λ.χ. βοιωτικά Δεύς, τρέπεδδα, λακωνικά ὁμηρίδδω, μυσίδδω κλπ.

4) Το γράμμα «υ» κατά την αρχαϊκή περίοδο έχει την αξία /u/, αλλά στην Αττικο-Ιωνική διάλεκτο της κλασικής περιόδου έχει αποκτήσει την αξία /ju/~/ü/ την οποία θα διατηρήσει μέχρι και την μέση βυζαντινή περίοδο (~1000 μ.Χ.) όταν και θα ολοκληρωθεί το φαινόμενο του ιωτακισμού. Πολλές διαλεκτικές λέξεις και σήμερα διατηρούν την παλιά αξία του ήχου (λ.χ. πανελλήνιο κυτίον > κουτί, Τσακωνικά λιούκος, ψιούχα, το κάποτε πανελλήνιο γιούφτος < Αἰγύπτιος ή τα κλιούφι < κελύφιον και κολιούμπι < κολύμπι άλλων περιοχών). Οι Λατίνοι μην έχοντας φθόγγο που να αντιστοιχεί στο ελληνικό «υ» (ü) υιοθέτησαν το γράμμα “y graeca” για να αποδίδουν αυτόν τον φθόγγο (λ.χ. ἄβυσσος > abyssus > Ιταλ. abisso αλλά ενθουσιασμός > enthusiasmus > Ιταλ. entusiasmo).

5) Η δίφθογγος «αι» άρχισε να μονοφθογγοποιείται ήδη από την ύστερη κλασική περίοδο. Στην Βοιωτία, από αυτήν την περίοδο, το παλαιό «αι» γράφεται σαν «η» (λ.χ. αἰσχρός > σχρός, καί> κή). Στην Θεσσαλική Ιστιαιώτιδα και την Μακεδονία υπάρχουν ενδείξες μονοφθογγοποίησης προς /a/ (λ.χ. απαρέμφατα σε -στα < -σθαι στην Ιστιαιώτιδα και μακεδονικά λήμματα όπως δραία ~ αἰθρία). Τελικά, με την αλλαγή της χιλιετίας, η φωνητική αξία της διφθόγγου είναι παντού /e/ (λ.χ. λάθη όπως πεδίον < παιδίον είναι αρκετά συχνά).

6) Η δίφθογγος «οι» άρχισε να γίνεται /ü/ ήδη κατά την ύστερη κλασική περίοδο. Οι πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες απαντούν στην Βοιωτία (βυκία < ϝοικία), αλλά έχει ενδιαφέρον το ότι ο ποταμός της Μακεδονίας που ο Ηρόδοτος ονομάζει Λυδία, στα γραπτά του Αισχύνη απαντά ως Λοιδίας (σημερινός Λουδίας). Η λέξη «κουμάσι»που επιβιώνει μέχρι σήμερα δείχνει την ίδια τροπή (λ.χ. κοιμητήριον). Προϊόν υπερδιόρθωσης που σχετίζεται με αυτήν την φωνητική διαδικάσια είναι η γραφή «Μοισία» και «Μοισοί» για τις λέξεις που στον Όμηρο και στους κλασικούς συγγραφείς απαντούν σαν «Μυσία» και «Μυσοί» (Moesia).

Advertisements

10 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

10 responses to “Η προφορά της αρχαίας ελληνικής

  1. Kostas

    Μήπως μπορείς να γράψεις και άλλα άρθρα για την προφορά (και για την εξελιξη της)? Το β στο βροδον στα αιολικά πως προφερόταν ? w ή v ? Το β ήταν χρησιμοποιούταν και για το b και για το w ? Το w είχε διατηρηθεί σε όλες τις λέξεις ή μόνο πριν το ρ? Στα τσακωνικά έχει διατηρηθεί καθολικά ή περιστασιακά?

    Επίσης κάτι άσχετο: Για την ετυμολογία των ναι και οχι τι ξέρουμε? Έχω ακούσει οτι το οχι προέρχεται από κάτι σαν *ghi που ήταν κάποιου είδους εμφατικό-καταφατικό μόριο (κάτι σαν:σίγουρα, βεβαίως). Ισχύει αυτό?

    Με ρωτάν οι ξένοι γιατί τα λέμε “ανάποδα” και δεν ξέρω τι να τους πω!

    • Σχετικά με το βρόδον ο Carl Buck δέχεται ότι προφερόταν /vr/ και σε αυτό συνηγορεί το ἄυρηκτος (<*wreh1g-). Ο μόνος τρόπος για να αποδίδουν τα γράμματα «β» και «υ» τον ίδιο ήχο είναι εάν είχαν αρχίσει να προφέρονται (τουλάχιστον σε ορισμένες θέσεις) σαν /v/ όπως στα νέα ελληνικά (λ.χ. αβγό~αυγό).
      Για το δίγαμμα στα Τσακώνικα το βιβλίο μου έχει μόνο το παράδειγμα βάννε = αρνί.

      Τέλος για την ετυμολογία του «όχι» θα γράψω ένα αρθράκι τώρα.

  2. Θαυμαζω τις γραφες σας , απο την μικρη επαφη που εχω με αλλες ινδοευρωπαικες γλωσσες (αγγλικα , γαλλικα γερμανικα , ισπανικα , ιταλικα ) ευλογα προκυπτει οτι και η Ελληνικη ειναι ινδοευρωπαικη και οχι αυθυπαρκτη – αυτοφωτη κτλπ .Στο προκειμενο τωρα αν και δεν θα ειναι της απολυτου ειδικοτητας σας. Αλεξανδρινοι , αρα τονοι , πνευματα κτλπ.
    Δι αυτων προσπαθησαν να αποδωσουν στον γραπτο λογο την προφορα της “κοινης” Αλεξανδρινης ;Η περιφημη Ερασμεια προφορα εκτιμαται οτι την προσεγγιζει ; Ενα κειμενο σας , προσιτο σε οσους εχουν φιλογικες ανησυχιες , θα βοηθουσε να προσεγγισουμε τον προφορικο Ελληνικο λογο στο διαβα των αιωνων . Γιωργος Σ

  3. Κι εγω ευχαριστω . Τα κειμενα σας υπερβαινουν κατα πολυ εναν παλαι ποτε αποφοιτο κλασικου Λυκειου (1981) που συνεχισε στα οικονομικα.
    Λογικα ομως ειναι πιο προσιτα σε εναν Νομικο , που καποτε απο τηλεορασεως κατερριπτε ολο το ιε γλωσσολογικο οικοδομημα απευθυνομενος στον γενικο πληθυσμο .Προφανως ειχε ιδεολογικο-πολιτικη αφετηρια , αλλα φαινοταν να πιστευε οσα ελεγε , η μηπως οχι και κοροιδευε τον κοσμο;
    Σε καθε περιπτωση εκτιμω το εργο σας .Αν βρειτε χωρο και χρονο και για καποια κειμενα προσιτα στο γενικο πληθυσμο, με εστω φιλολογικα και γλωσσολογικα ενδιαφεροντα , θα ειμασταν ευτυχεις.

    • Γιώργο, πες μου αν θέλεις τα συγκεκριμένα θέματα που σε απασχολούν, να σου πω τι γνωρίζω για την διαθέσιμη βιβλιογραφία. Από την προσωπική μου εμπειρία, πάντοτε υπάρχει ένα βιβλίο που απευθύνεται σε μη εξοικειωμένο αναγνώστη, μυώντας τον σταδιακά από το γενικό στο ειδικό.

  4. Ενα εγχειριδιο (συνοπτικο ) Ιστορια της Ελληνικης γλωσσας, απο που προηλθε και που παει , για να μη αμολαει καθε “νομικος ” οτι του υπαγορευει η ιδεολογια του .Εχω την εντυπωση πως ενας ελληνας μαθ. λυκειου , οπως και γερμανος , ισπανος , αγγλος δεν διδασκεται την ιστορια της γλωσσας του , περιληπτικα βεβαιως.Κατα τα λοιπα και τι δεν θα’δινα να ακουγα τον επιταφιο του Περικλη , και την Αντιγονη
    οπως την ακουσαν οι συγχρονοι της , πραγμα αδυνατον βεβαια .
    Ενας “βυζαντινος” λογιος του 14 αιωνα , πως ακουγοταν ; ο Ερωτοκριτος ;
    Για τον Ερασμο μολις και μετα βιας ακουσα στα λυκειακα χρονια .
    Σημερα και χονδρικα η επιστημη τι εκτιμα ; η προφορα που προτεινε
    ειναι εγγυτερη στων αρχαιων ,παρα η σημερινη λαλια των Ελληνων ;
    Τα Νεα – νεα Ελληνικα εχουν αφετηρια – βαση τον 13-14 αιωνα ; γεωγραφικα ; Μ.ασια ; Νησια ; Πολη ; Πελοπονησο ;
    Ευχαριστω για τον χρονο σας.

    • Το βιβλίο με το οποίο πρέπει να ξεκινήσει όποιος ενδιαφέρεται για την ιστορία και εξέλιξη (προφορά, γραμματική κλπ) της Ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα είναι το παρακάτω του Geoffrey Horrocks:

      Greek: A History of the Language and its Speakers (2η έκδοση, Wiley-Blackwell, 2014)

      Η 1η έκδοση του 1997 έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά:

      Ελληνικά: Η Ιστορία της Γλώσσας και των Ομιλητών της (Εστία, 2006, μετάφραση Μελίτα Σταύρου & Μαρία Τζεβελέκου)

      Τον βυζαντινό λόγιο θα τον άκουγες να μιλάει ακριβώς όπως προφέρουμε εμείς σήμερα τα αρχαία και πατερικά κείμενα. Όπως εξηγεί και ο Horrocks, υπήρχαν τρία λόγια ύφη: υψηλό, μέσο και χαμηλό. Το υψηλό λόγιο ύφος είναι η θουκυδίδεια γλώσσα στην οποία έγραψαν ο Προκόπιος και ο Θεοφύλακτος Σιμοκάττης. Το χαμηλό λόγιο ύφος είναι το ύφος που χρησιμοποιεί ο Πορφυρογέννητος στο DAI (απευθύνεται στον γιο του) και στο οποίο έγραψε το Στρατηγικόν του ο Κεκαυμένος (ο οποίος επίσης απευθύνεται στους γιους του).

      Αυτό το χαμηλό λόγιο ύφος ήταν η γλώσσα την οποία μιλούσαν καθημερινά οι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι του παλατιού και η ελίτ του πατριαρχείου.

      Οι εγγράμματοι αξιωματικοί της επαρχίας και οι εγγράμματοι επαρχιώτες ιερείς χρησιμοποιούσαν μια κοινωνιόλεκτο που βρισκόταν μεταξύ του χαμηλού λόγιου ύφους και της «ιδιώτιδος φωνής» (η δημώδης Ελληνική που σίγουρα έδειχνε επιχωρική ποικιλότητα). Σύμφωνα με τον George T. Dennis, η γλώσσα των τακτικών εγχειριδίων του 10ου αιώνα, όπως το «Περὶ Παραδρομής», ήταν κατανοητή στο μέσο εγγράμματο της εποχής.

      Ο Λεόντιος Μαχαιράς λ.χ., που έγραψε το Χρονικό της Κύπρου γύρω στο 1500, έγραψε σε μια κοινωνιόλεκτο που βρισκόταν μεταξύ του χαμηλού λόγιου ύφους και της επιχωρικής Κυπριακής της εποχής του (παραδίδει ο Horrocks ορισμένα χωρία πυο προδίδουν την κυπριακή προφορά του Λεοντίου).

      • Η Εκλογή Νόμων του Λέοντα Γ΄ και του γιου του Κωνσταντίνου Ε΄ (~740 μ.Χ.) έχει γραφεί σε γλώσσα που αποσκοπεί στην «ευκρίνεια των πραγμάτων», επειδή οι προηγούμενοι νομικοί κώδικες ήταν γραμμένοι σε γλώσσα που πολλοί εντός της βασιλίδος/Κωνσταντινούπολης δυσκολεύονταν να καταλάβουν (δυσδιάγνωστον) και πολλοί εκτός της Βασιλίδος δεν κατανοούσαν καθόλου (παντελῶς ἀδιάγνωστον).

        https://imgur.com/a/djfBr

        Οι εγγράμματοι Βυζαντινοί του 8ου αιώνα διάβαζαν το κείμενο της Εκλογής όπως εμείς, με 2 μόνο διαφορές:

        1) προέφεραν ακόμα το «υ» ως «ιου» (/ü/)
        2) μάλλον προέφεραν ακόμα διπλά τα διπλά σύμφωνα (λ.χ. συλλαβοποίηση θά-λασσα)

  5. George Sa

    Οι ευχαριστιες μου περισσευουν . Επειδη δεν στερεισθαι και γνωσεις μαθηματικων , ενω οι πραγματειες σας εδω ειναι ευαριθμες, επιπεδου μεταπτυχιακων , δυσκολα ομως ανευρεσιμες κατα θεμα, ισως εχετε ασχοληθει με Υπολογιστικη Γλωσσολογια.Αν οχι , προσθετουμε artificial intelligence και χρονου επιτρεποντος ,αναμενουμε μια καταχωρηση σας για το αν και ποτε θα εχουμε ακριβεις μεταφρασεις – διερμηνειες , φωνητικη αναπαραγωγη αρχαιων γλωσσων ,με τη βοηθεια υπολογιστικων μηχανων.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s