Η προφορά της αρχαίας ελληνικής

Όταν ακούμε τους άγγλους να προφέρουν λέξεις ελληνικής καταγωγής στην γλώσσα τους αμέσως συνειδητοποιούμε ότι η προφορά τους είναι «περίεργη» σε κάποια θέματα.

1) Ενώ λ.χ. τα ελληνικά «φ» και «θ» προφέρονται πάντα όπως τα προφέρουμε και εμείς (philosophy,theater), το «χ» προφέρεται πάντα σαν /k/ (λ.χ. chaos, mechanic). Αυτό γίνεται διότι η αγγλική έχει τα ελληνικά δάνειά της μέσω της λατινικής και η λατινική απέκτησε αυτά τα δάνεια κατά την ρωμαϊκή περίοδο (~100 π.Χ. – 300 μ.Χ.). Εκείνη την στιγμή τα αρχαία ελληνικά δασέα κλειστά «θ,φ» είχαν ήδη γίνει εξακολουθητικά /ph/>/f/,/th/>/θ/, ενώ το «χ» παρέμενε ακόμα δασύ κλειστό /kh/. Αυτό το γνωρίζουμε διότι όταν ο Wulfila μετέφρασε τη βίβλο στα γοτθικά στα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα, ενώ οι ελληνικές λέξεις που περιέχουν «φ» και «θ» αποδίδονται με τα γοτθικά γράμματα για τους ήχους /f/,/th/ (λ.χ. Ἔφεσος > Efesos, προφήτης > praufetes, Θωμᾶς > Thomas) στις λέξεις που περιέχουν το γράμμα «χ» ο Wulfila δεν χρησιμοποιεί το γράμμα που αποδίδει τον ήχο /h/ στις γοτθικές λέξεις, αλλά εφηύρε ένα καινούριο, το σχήμα του οποίου δείχνει ότι είχε σαν πηγή έμπνευσης του ελληνικό «χ».

Sihler Greek kh1

Sihler Greek kh2

Το πότε έπαψαν να είναι τα «φ»,«θ» δασέα κλειστά δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί. Οι μη αττικο-ιωνικές διάλεκτοι όπως η Λακωνική και η Ηλειακή δείχνουν από νωρίς σημάδια τριβοποίησης. Τόσο οι ίδιοι οι Λάκωνες όσο και οι Αθηναίοι που προσπαθούν να αποδώσουν την λακωνική διάλεκτο χρησιμοποιούν συχνά το γράμμα «σ» στην θέση του «θ» (λ.χ. σιός αντί για θεός) και αυτό σημαίνει ότι είχε σίγουρα γίνει η μετάβαση /th/>/θ/ και ίσως και η περαιτέρω /θ/>/s/ μιας και η τσακωνική διάλεκτος δείχνει τέτοια εξέλιξη (λ.χ. θερίζω > σερίντου). Επίσης, το γεγονός ότι η Παμφυλιακή διάλεκτος γύρω στο 200 π.Χ. χρησιμοποιεί το γράμμα «φ» για να δηλώσει το δίγαμμα /w/ στην λέξη «φίκατι» (ϝίκατι) όταν άλλες διάλεκτοι της ίδιας περιόδου χρησιμοποιούν το «β» είναι δηλωτικό τριβοποίησης τόσο του /ph/>/f/ όσο και του /b/>/v/. Ότι το δίγαμμα εν τέλει εξισώθηκε με το ήχο /v/ στις διαλέκτους που το διατήρησαν μέχρι την ελληνιστική εποχή φαίνεται πάλι από το Τσακωνικό βάννε (<ϝάρην = «αρνί»).

2) Εάν περάσουμε στα ηχηρά κλειστά «β,γ,δ» με την αρχική φωνητική αξία /b/,/g/,/d/ αυτά έχουν ήδη τριβοποιηθεί όταν το γράμμα «β» αρχίζει να αποδίδει το δίγαμμα όπως ανέφερα και πιο πάνω (έτσι από τον 3ο π.Χ. αιώνα στην Ηλία έχουμε βοικία και στην Βοιωτία βυκία για την ϝοικία, ενώ στην Κρήτη ο ήλιος λέγεται βέλιος [<hᾱwèlios]). Λίγο αργότερα αρχίζουν και οι πρώτες μαρτυρίες απώλειας του μεσοφωνηεντικού «γ» (λ.χ. ὀλίος < ὀλίγος) το οποίο συμβαίνει μόνο εάν η φωνητική αξία του γράμματος είναι αυτή του σημερινού «γ», δηλαδή τριβόμενo/εξακολουθητικό (λ.χ. λέγω > λέω, υπάγω > πάω, fragula > φράουλα κλπ).Το πόσο πίσω μπορούμε να τοποθετήσουμε την έναρξη της τριβοποίησης πάλι είναι δύσκολο να το ξέρουμε. Έχει πάντως ενδιαφέρον το ότι σε μια Κορινθιακή επιγραφή του 70υ π.Χ. αιώνα η λέξη ἀμοιβή γράφεται ἀμοιϝά και ότι οι Αιολείς ήδη από την αρχαϊκή περίοδο χρησιμοποιούν το γράμμα «β» για δίγαμμα (λ.χ. Σαπφώ βρόδον ~ ϝρόδον και υρηκτος για ἄ-ϝρηκτος). Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες τουλάχιστον διαλέκτους (και σε ορισμένες θέσεις) ήδη από την αρχαϊκή περίοδο ο φθόγγος /b/ είχε μάλλον αποκτήσει και την αλλοφωνική φωνητικη αξία /v/ όπως στα σημερινά ισπανικά.

amoiva

Πάντως στην «πρότυπο Αττική» οι ήχοι διατήρησαν την κλειστότητά τους όπως μαρτυρούν τα ελληνικά δάνεια στην λατινική Βάκχος > Bacchus, φοβόδιψος > phobodipsus γι΄αυτό και στα αγγλικά σήμερα έχουμε phobia, bucolic, gastric, demotic για φοβία, βουκολικός, γαστρικός, δημοτικός.

Πάντως πριν από ρινικά ένηχα (ν,μ) οι παραπάνω ήχοι διατήρησαν την κλειστότητά τους μέχρι και τις μέρες μας (δέντρο, άντρας, χοντρός, κολύμπι, μπαίνω < εμβαίνω, μπαμπάκι < αφομοίωση από το /vambaki/).

3) Το γράμμα «ζ» αρχικά απέδιδε το προϊόν προστριβοποίησης των dj και gj και αυτό σημαίνει ότι η αρχαϊκότερη φωνητική του αξία ήταν /dz/ (λ.χ. τρα-πέδ-jα > τράπεdzα , φυγή > φύγ-jα > φύdzα). Σε κάποια φάση όμως κατά την αρχαϊκή περίοδο, το σύμπλεγμα /dz/ μετατέθηκε σε /zd/ που είναι η κλασσική φωνητική αξία του «ζ» (τράπεζα~τράπεσδα, φύζα, Ἀθήνασ-δε ~Ἀθήναζε). Πάντως στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια έχουμε τις πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες συρριστικοποίησης του «ζ» στην σημερινή φωνητική αξία /z/ (λ.χ. γραφή Ζμυρναῖος αντί για Σμυρναῖος).

Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι οι διάλεκτοι εκείνες που δείχνουν αντίσταση στην συρριστικοποίηση *ti>*tsi>si (o βόρειος όμιλος των Porzig και Risch λ.χ. Ποτίδας ~ Ποσειδών, γεροντία ~ γερονσία > γερουσία) επίσης χαρακτηρίζονται από αντίσταση στην προστριβοποίηση dj>dz. Έτσι αυτές οι διάλεκτοι από νωρίς έχουν «δδ» αντί για «ζ/σδ»: λ.χ. βοιωτικά Δεύς, τρέπεδδα, λακωνικά ὁμηρίδδω, μυσίδδω κλπ.

4) Το γράμμα «υ» κατά την αρχαϊκή περίοδο έχει την αξία /u/, αλλά στην Αττικο-Ιωνική διάλεκτο της κλασικής περιόδου έχει αποκτήσει την αξία /ju/~/ü/ την οποία θα διατηρήσει μέχρι και την μέση βυζαντινή περίοδο (~1000 μ.Χ.) όταν και θα ολοκληρωθεί το φαινόμενο του ιωτακισμού. Πολλές διαλεκτικές λέξεις και σήμερα διατηρούν την παλιά αξία του ήχου (λ.χ. πανελλήνιο κυτίον > κουτί, Τσακωνικά λιούκος, ψιούχα, το κάποτε πανελλήνιο γιούφτος < Αἰγύπτιος ή τα κλιούφι < κελύφιον και κολιούμπι < κολύμπι άλλων περιοχών). Οι Λατίνοι μην έχοντας φθόγγο που να αντιστοιχεί στο ελληνικό «υ» (ü) υιοθέτησαν το γράμμα “y graeca” για να αποδίδουν αυτόν τον φθόγγο (λ.χ. ἄβυσσος > abyssus > Ιταλ. abisso αλλά ενθουσιασμός > enthusiasmus > Ιταλ. entusiasmo).

5) Η δίφθογγος «αι» άρχισε να μονοφθογγοποιείται ήδη από την ύστερη κλασική περίοδο. Στην Βοιωτία, από αυτήν την περίοδο, το παλαιό «αι» γράφεται σαν «η» (λ.χ. αἰσχρός > σχρός, καί> κή). Στην Θεσσαλική Ιστιαιώτιδα και την Μακεδονία υπάρχουν ενδείξες μονοφθογγοποίησης προς /a/ (λ.χ. απαρέμφατα σε -στα < -σθαι στην Ιστιαιώτιδα και μακεδονικά λήμματα όπως δραία ~ αἰθρία). Τελικά, με την αλλαγή της χιλιετίας, η φωνητική αξία της διφθόγγου είναι παντού /e/ (λ.χ. λάθη όπως πεδίον < παιδίον είναι αρκετά συχνά).

6) Η δίφθογγος «οι» άρχισε να γίνεται /ü/ ήδη κατά την ύστερη κλασική περίοδο. Οι πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες απαντούν στην Βοιωτία (βυκία < ϝοικία), αλλά έχει ενδιαφέρον το ότι ο ποταμός της Μακεδονίας που ο Ηρόδοτος ονομάζει Λυδία, στα γραπτά του Αισχύνη απαντά ως Λοιδίας (σημερινός Λουδίας). Η λέξη «κουμάσι»που επιβιώνει μέχρι σήμερα δείχνει την ίδια τροπή (λ.χ. κοιμητήριον). Προϊόν υπερδιόρθωσης που σχετίζεται με αυτήν την φωνητική διαδικάσια είναι η γραφή «Μοισία» και «Μοισοί» για τις λέξεις που στον Όμηρο και στους κλασικούς συγγραφείς απαντούν σαν «Μυσία» και «Μυσοί» (Moesia).

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

2 responses to “Η προφορά της αρχαίας ελληνικής

  1. Kostas

    Μήπως μπορείς να γράψεις και άλλα άρθρα για την προφορά (και για την εξελιξη της)? Το β στο βροδον στα αιολικά πως προφερόταν ? w ή v ? Το β ήταν χρησιμοποιούταν και για το b και για το w ? Το w είχε διατηρηθεί σε όλες τις λέξεις ή μόνο πριν το ρ? Στα τσακωνικά έχει διατηρηθεί καθολικά ή περιστασιακά?

    Επίσης κάτι άσχετο: Για την ετυμολογία των ναι και οχι τι ξέρουμε? Έχω ακούσει οτι το οχι προέρχεται από κάτι σαν *ghi που ήταν κάποιου είδους εμφατικό-καταφατικό μόριο (κάτι σαν:σίγουρα, βεβαίως). Ισχύει αυτό?

    Με ρωτάν οι ξένοι γιατί τα λέμε “ανάποδα” και δεν ξέρω τι να τους πω!

    • Σχετικά με το βρόδον ο Carl Buck δέχεται ότι προφερόταν /vr/ και σε αυτό συνηγορεί το ἄυρηκτος (<*wreh1g-). Ο μόνος τρόπος για να αποδίδουν τα γράμματα «β» και «υ» τον ίδιο ήχο είναι εάν είχαν αρχίσει να προφέρονται (τουλάχιστον σε ορισμένες θέσεις) σαν /v/ όπως στα νέα ελληνικά (λ.χ. αβγό~αυγό).
      Για το δίγαμμα στα Τσακώνικα το βιβλίο μου έχει μόνο το παράδειγμα βάννε = αρνί.

      Τέλος για την ετυμολογία του «όχι» θα γράψω ένα αρθράκι τώρα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s