Ο Σλαβικός εποικισμός της Ελλάδος #3.1: Σλαβικά τοπωνύμια- Γλωσσολογικές παρατηρήσεις

Η σημαντικότερη μαρτυρία που δείχνει με τον πιο γλαφυρό τρόπο την έκταση του σλαβικού εποικισμού είναι αναμφίβολα τα Σλαβικά τοπωνύμια. Τα τοπωνύμια αυτά εμφανίζουν χρονολογική διαστρωμάτωση. Άλλα μπορούν να χαρακτηριστούν πρώιμα, γιατί εμφανίζουν γλωσσολογικά χαρακτηριστικά της πρώιμης πρωτο-σλαβικής (EPS= Early Proto-Slavic), άλλα ανήκουν στην ύστερη πρωτο-σλαβική (LPS = Late Proto-Slavic), ενώ πολλά δείχνουν διαφοροποίηση προς την νοτιοσλαβική ομάδα και πολλές φορές εμφανίζουν φωνολογικά χαρακτηριστικά της Βουλγαρικής γλώσσας.

Όπως έγραψα και αλλού, η πρωτο-σλαβική γλώσσα είναι η σχετικά ομοιογενής γλώσσα που χρησιμοποιούν όλοι οι σλάβοι όταν εισέρχονται στην ιστορία. Η πρωτο-σλαβική και η πρωτο-βαλτική γλώσσα κατάγονται από μια κοινή Βαλτο-Σλαβική πρωτο-γλώσσα (CBS = Common Balto-Slavic). Η EPS χαρακτηρίζεται από την διατήρηση του κοινού Βαλτο-σλαβικού *a και ομιλιόταν κατά την κύρια φάση του σλαβικού εποικισμού (600-750 μ.Χ.). Η LPS χαρακτηρίζεται από την τροπή EPS *a>o και ομιλιόταν κατά την περίοδο 750-850 μ.Χ. Τέλος, το 850 μ.Χ. θεωρείται η περίοδος λήξης της πρωτο-σλαβικής διότι από εκεί και μετά η λεγόμενη μετάθεση των υγρών διέσπασε την σχετικά ομοιογενή μέχρι τότε σλαβική γλωσσική κοινότητα σε τρεις κλάδους: νότιο, δυτικό και ανατολικό. Λίγο αργότερα έχουμε την κωδικοποίηση της Εκκλησιαστικής Παλαιοσλαβωνικής (OCS = Old Church Slavonic) από τους Κύριλλο και Μεθόδιο οι οποίοι βασίστηκαν στις επιχώριες σλαβικές διαλέκτους της περιοχής της Θεσσαλονίκης. Η OCS είναι ήδη νότια σλαβική γλώσσα και ειδκότερα, δείχνει κάποια ειδικά χαρακτηριστικά της Βουλγαρικής γλώσσας.

Τόσο η πρωτο-σλαβική (PS) όσο και η OCS εμφανίζουν μια σειρά ιδιόμορφων φθόγγων. Αυτοί είναι:

-Tο λεγόμενο yat (Ѣ,ě) που κατάγεται από το ΠΙΕ μακρό *ē και από τις διφθόγγους *ai,oi:

λ.χ. η ΠΙΕ ρίζα *meh1-~*mē– «μετρώ,υπολογίζω» (λ.χ. ελλην. μτις = «σοφία, σχέδιο, υπολογισμός») με την δευτερογενή σημασία «μεγάλος σε ποσότητα, τρανός» έδωσε το δεύτερο συνθετικό στα σλαβικά ονόματα τύπου Vladi-měrŭ ~ vladimir/Βλαδίμηρος («τρανός άρχοντας»). Όπως έχω γράψει αλλού ο ο-βαθμός της ίδιας ρίζας *moh1-~*mō– έδωσε το ομηρικό επίθετο ἐγχεσί-μωρος = «τρανός με το έγχος = δόρυ», ενώ στην ίδια κατηγορία ανήκουν τα Κελτικά ονόματα τύπου Katomāros και Katmōr («τρανός στην μάχη = *kotu λ.χ. Katorīx = «βασιλιάς της μάχης»).

Από την άλλη η ΠΙΕ ρίζα *kwoineh2 που έδωσε το ελληνικό ποινή στην λιθουανική έγινε kaina και στην OCS cěna.

-Τα λεγόμενα yer (ъ = ŭ, ь = ĭ) είναι δυο υπερβραχέα φωνήεντα τύπου schwa που προέρχονται από βράχυνση των φωνηέντων o,u και e,i αντίστοιχα. Αργότερα, ταξινομούνται από το εάν η θέση στην οποία απαντούν είναι «ισχυρή» ή «ασθενής». Τα «ασθενή» yer χάθηκαν σε όλες τις σλαβικές γλώσσες, ενώ τα «ισχυρά» yer τράπηκαν σε χαρακτηριστικό φωνήεν σε κάθε σλαβική γλώσσα (λ.χ. e στην Βουλγαρική και a στην Σερβο-Κροατική).

Λ.χ. το λατινικό acetum = ξύδι εισήλθε στην πρωτο-σλαβική γλώσσα (μάλλον μέσω γοτθικής διαμεσολάβησης) όπου έγινε EPS *akĭtŭ το οποίο ύστερα έδωσε το LPS *ocĭtŭ . To τελικό yer είναι πάντα ασθενές και χάνεται, ενώ το yer που είναι προκείμενο ενός άλλου yer είναι ισχυρό και φωνηεντοποιείται (λ.χ. βουλγ. ocet ~ σερβ-κροατ. ocat όπως στο ΠΙΕ *dei-«λάμπω» > *dini > OCS dĭnĭ > βουλγ. den ~ σερβ-κροατ. dan «ημέρα»).

– Τα λεγόμενα έρρινα φωνήεντα της PS και OCS προέρχονται από φωνήεντα πριν από τα έρρινα *n,m. Έτσι έχουμε *{in/en/im/em}>ę και αναλόγως *{on/om/an/am}>ǫ . Στις θυγατρικές σλαβικές γλώσσες τα φωνήεντα αυτά χάθηκαν μετά το 1200 μ.Χ. Εξαίρεση αποτελούν η πολωνική και ορισμένες βουλγαρικές/σλαβομακεδονικές διάλεκτοι όπως αυτές της περιοχής Καστοριάς-Κοριτσάς και οι ΒΑ της Θεσσαλονίκης περιοχές, όπου -τουλάχιστον μέχρι το 1ο μισό του 20ου αιώνα- απαντούσαν μορφές όπως enzik για γλώσσα (*językŭ) και dămb για το βελανίδι (*dǫ).

Π.χ. ΠΙΕ *penkwe, *penkwtos (ελλην. πέντε, πέμπτος) > PS/OCS pę «πέντε» και ΠΙΕ *h2enk- «γωνία» (ελλην. αγκύλος, λατιν. angulus «γωνία,γωνιά») > PS/OCS ǫgŭlŭ «γωνία,γωνιά».

Σχετικά με την μετάθεση των υγρών, αυτή συνέβη περί το 800-850 μ.Χ. στις πρωτο-σλαβικές σειρές CorC/ColC/CerC/CelC όπου C = σύμφωνο.

Έτσι η CBS λέξη για αγελάδα ήταν *karwa , η EPS μορφή ήταν *karva, η LPS *korva, ενώ μετά την μετάθεση των υγρών έχουμε:

– μετάθεση χωρίς έκταση στην δυτική σλαβική: *korva>krova

– μετάθεση με έκταση στην νότια σλαβική: *korva>kva>krava επειδή το PS *ō>a (λ.χ. ΠΙΕ *dō– > λατιν. dōnum, ελλην. δρον, OCS da και ΠΙΕ *g’enh3- > *g’n.h3-~*g’nō– > ελλην. γιγνώσκω, λατιν. cognōscō, OCS znati)

– «πλειοφωνία» στην ανατολική σλαβική: *korva>korova

To ίδιο και με την λέξη «κάστρο/πόλη»: CBS *gardas > EPS gardŭ > LPS gordŭ > WSlav grodŭ, SSlav gradŭ, ESlav goro

Ενώ με το φωνήεν /e/ έχουμε: πρωτο-γερμ. *meluks > PSlav. *melko > WSlav mleko, SSlav mko>mko, ESlav moloko

Και την πρόθεση *per- > PSlav *per– > WSlav pre-, SSlav p->p-, ESlav pere– (λ.χ. βουλγ./OCS Pslavica ~ Ρωσ. Pereyaslavets)

Τέλος δύο βασικά χαρακτηριστικά που δείχνουν ότι η OCS αρχίζει να έχει ειδικά βουλγαρικα χαρακτηριστικά είναι:

1) Η τροπή ě>ya (λ.χ. SSlav mlěko > βουλγ. mlyako)

2) H εμφάνιση δισυμφωνικών συμπλεγμάτων από τα πρωτο-σλαβικά ουρανωμένα συμπλέγματα: *-(k)tj- > –št– και *-dj->-dz->-žd-.

Έτσι η PS λέξη για τη νύχτα *no(k)tjĭ έγινε OCS noštĭ (πρβ. βουλγ nošt, σερβ-κροατ. noć)

Ενώ η ΠΙΕ ρίζα *medhjos (ελλην. *methjos> μέσ(σ)ος, λατιν. medius) έδωσε το PSlav medju που έγινε OCS/βουλγ. meždu αλλά σερβ-κροατ. među.

(συνέχεια στο μέρος #4)

Advertisements

1 Comment

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας, Σλαβικές γλώσσες

One response to “Ο Σλαβικός εποικισμός της Ελλάδος #3.1: Σλαβικά τοπωνύμια- Γλωσσολογικές παρατηρήσεις

  1. Ευχαριστίες 🙂

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s