Οι 3 αναπληρωματικές εκτάσεις της Ελληνικής 1: Η πρώτη αναπληρωματική έκταση (ΑΕ1)

Ο όρος αναπληρωματική έκταση (~ΑΕ , Compensatory Lengthening ~CL) χρησιμοποιείται στην γλωσσολογία για να περιγράψει την απώλεια ενός συμφώνου η οποία συνοδεύεται από την αναπληρωματική έκταση του προκείμενου φωνήεντος. Έτσι, όταν οι γλωσσικοί πρόγονοι των Γάλλων απλοποίησαν το διπλό rr του λατινικού terra = γη το αποτέλεσμα ήταν /tēra/ που οδήγησε στην σημερινή προφορά του γαλλικού terre (επειδή η γραφή terre είναι συντηρητισμός πατήστε το ηχείο κάτω από το terre για να ακούσετε την προφορά του). Μία μορφή ΑΕ το αποτέλεσμα της οποίας κληρονόμησαν όλες οι ΙΕ γλώσσες είναι ο νόμος του Szemerenyi. Σύμφωνα με αυτόν τα εξακολουθητικά ημιφωνικά *s,h2 που χρησιμοποιούνται ως καταλήξεις αθεματικών ονομαστικών (λ.χ. *wokw-s «φωνή» : ὄπ-ς ~ ὄψ και voc-s ~ vox) μετά από ένηχα (*m,*n,*l,*r,*s,*w) χάνονται με ταυτόχρονη έκταση του προκείμενου φωνήεντος.

*ph2-ter-s > *ph2-tēr , αλλά πληθυντικό *ph2-ter-es (ὁ πατήρ, οἱ πατέρες)

*pe/oh2i-me/on-s > *peh2i-mē/ōn αλλά πληθ. *pe/oh2i-me/on-es (ὁ ποιμήν, οἱ ποιμένες και λιθουανικά piemuo, piemenys)

*n.gwen-s / n.gwen-es ~ ὁ αδήν, οἱ ἀδένες

Στην Φρυγική γλώσσα όπου συνέβη η τροπή*ē>ā βρίσκουμε ονομαστική mātār (μήτηρ/μάτηρ) και δοτική māterey (μητρί/μᾱτρί), ενώ το αρσενικό όνομα Ιμαν = Imān έχει γενική Ιμενος = Imenos και θηλυκό πατρωνυμικό παράγωγο Ιμενεια.

Τέλος, ο ίδιος νόμος εξηγεί γιατί τα σιγμόληκτα ουδέτερα ουσιαστικά σε -ος σχηματίζουν αρσενικά και θηλυκά επίθετα σε -ης και ουδέτερα σε -ες:

Λ.χ. ἔθνος (θέμα εθνεσ-) > ὁ,ἡ *δι-εθνέσ-ς ~ διεθνής, τοῦ *δι-εθνέσ-ος ~ διεθνέος ~ διεθνοῦς, αλλά ουδέτερο δι-εθνέσ- > διεθνές (το τελικό ς του ουδετέρου στην πραγματικότικα είναι αυτό του θέματος).

Τώρα, λοιπόν, που πήρατε μια γεύση από ΑΕ ας προχωρήσουμε στις ΑΕ της ελληνικής που συνετέλεσαν στην διαμόρφωση των αρχαίων ελληνικών διαλέκτων.

1) Πρώτη Αναπληρωματική Έκταση (ΑΕ1):

Είναι η ΑΕ που ξεχωρίζει την Αιολική (και, ειδικότερα, την Αιολική της Θεσσαλίας και της Λέσβου) από τις υπόλοιπες διαλέκτους. Εφαρμόστηκε στα κληρονομημένα ΙΕ μεσοφωνηεντικά συμπλέγματα πρωτογενούς /s/ (δηλαδή καταγόμενο από την ΠΙΕ) και ένηχου: -sn-,-ns-,-sm-,-ms-,-sr-,-rs-,-sl-,-ls-,-sw-,-ws.

Σε πρώτη φάση, κατά μία εκδοχή, συνέβη πανελληνίως η τροπή /s/>/h/ (λ.χ. *-sn->*-hn-) ή, κατά μια άλλη εκδοχή, συνέβη πανελλήνια αφομοίωση sR/Rs>RR και, στη συνέχεια, στη μεν αιολική  διατήρηση του διπλού ένηχου χωρίς ΑΕ (-*hn->-nn- ή κατευθείαν sR/Rs> RR), ενώ στις υπόλοιπες διαλέκτους έχουμε απώλεια του /h/ (ή απλοποίηση του διπλού ένηχου) με ΑΕ. Το παραγόμενο μακρό φωνήεν μπορεί να συμπέσει με τα πρωτογενή μακρά φωνήεντα (η,ω όπως στην Δωρική, Αρκαδική και Βοιωτική) ή να είναι διαφορετικό από τους απογόνους των πρωτοελληνικών πρωτογενών μακρών φωνηέντων και να έχουμε τις λεγόμενες «νόθες διφθόγγους» της Αττικο-Ιωνικής (ει,ου).

Παραδέιγματα:

α) *h1es-: *h1es-mi > esmi > ehmi/emmi : αιολικό ἐμμί , αττικο-ιωνικό εἰμί , Δωρ-Αρκ/Βοιωτ. ἠμί  (ἐμμί,εἰμί,ἠμί)

β) *kr.sneh2 «πηγή» > *kràsnā > *kràhnā/krànnā > αιολικό κράννᾱ , μη αιολικό κρᾱνᾱ :αττικ-ιων κρήνη, δωρ-αρκ κρᾱ΄νᾱ με μακρό το τονισμένο /α/. (κράννα,κρήνη,κράνα)

γ) *swel-h2-s > σέλας αλλά *σελάσ-νᾱ > αιολικό σελάννᾱ, μη αιολικό σελᾱ΄νᾱ : αττικ-ιων σελήνη, δωρ-αρκ σελᾱ΄νᾱ. (σελάννα,σελάνα,σελήνη)

δ) *wes-«ένδυμα» (λ.χ. λατιν. vestimentum γι αυτό στα αγγλικά σήμερα investment = επένδυση): το πρωτο-ελληνικό *wes-mn. έγινε αιολικό ϝέμμα, αλλά αττικο-ιωνικό εἷμα και κρητικό ϝῆμα.  (ϝέμμα, ϝῆμα, εἷμα)

ε) *g’hesl- “1000”: θεσσαλικό χέλλιοι, δωρικό χήλιοι, αττ-ιων χείλιοι αλλά εν τέλει χί:λιοι (χέλλιοι, χήλιοι, χείλιοι)

ζ) *naswòs > λεσβιακό  nàwwos ~ ναῦος, αττικ-ιων νηός~νεώς, δωρ-αρκ κλπ. νᾱϝός ~ νᾱός. (ναῦος, νηός, ναός)

η) Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι τα ομηρικά επίθετα ἀγάννιφος (*m.g’h2snigwh-os) και ἀργεννός (ἀργεσ-νός) είναι αιολικής προέλευσης, όπως και το ομηρικό επίθετο της Αφροδίτης *φιλο-σμειδής > φιλομμειδής = «που της αρέσει να χαμογελά» (ΙΕ *smey(H)- = «χαμογελώ», λ.χ. αγγλικό smile και σερβοκροατικό smeh = «χαμόγελο»).

θ) Όπως πολλές άλλες ΙΕ γλώσσες, έτσι η ελληνική έχει σιγματικό αόριστο (παύω > ἔ-παυ-σα). Όταν το θέμα το ρήματος τελειώνει σε ένηχο, δημιουργούνται οι συνθήκες για την εφαρμογή της ΑΕ1: μένω, ἔ-μενσ-α > αττικ-ιων ἔμεινα, αιολ. ἔμεννα, δωρ-αρκ. ἔμηνα. Επιγραφική μαρτυρία της αιολικής περίπτωσης έχουμε με το ρήμα κρίνω > ἔ-κριν-σα >αιολ. ἔκριννα έναντι της έκτεταμένης μορφής ἔ-κρνα.

ι) Η ΙΕ ρίζα *gwel-«θέλω» στην πρωτο-ελληνική έχει προσαρτημένο ένα /s/ και γίνεται *gwels-/*gwols-. Το αποτέλεσμα είναι να έχουμε το αττικο-ιωνικό ρήμα βούλομαι, το θεσσαλικό βέλλομαι, το λεσβιακό βόλλομαι, το δωρικό βώλομαι/δήλομαι και το αρκαδοκυπριακό βόλομαι. Το ουσιαστικό *gwolsā ακολουθεί ίδια διαλεκτική διαφοροποίηση: βουλή, βόλλα, βωλά, βολά.

κ) Μερικές φορές οι μη Αιολικές διάλεκτοι δεν πραγματοποιούν την ΑΕ (είτε γιατί το σύμπλεγμα σχηματίστηκε δευτερογενώς αφού η ΑΕ1 είχε ήδη συμβεί είτε για άλλους λόγους): Πέλοπος νήσος ~ Πελοπόσνησος > Πελοπόννησος και θράσος/θέρσος/θάρσος > θάρρος

λ) Άλλες φορές η εξέλιξη είναι εντελώς απρόβλεπτη. Έτσι η ρίζα *pel(i)s – «βράχος, ύψωμα» που o «πλήρης» βαθμός της *pelis ~*polis μας έδωσε την λέξη πόλις (αρχικά «ακρόπολις» ~ «οχυρό πάνω στο βράχο»), αλλά ο «μηδενικός» βαθμός *pels- έδωσε τα Πέλλα (πέλλα = πέτρα, σημασία ΙΙ), Πελλήνη (στην Αχαϊα όπου θα περιμέναμε **Πηλάνα), Πήλιον (στην Θεσσαλία που θα περιμέναμε **Πέλλιον, αλλά ο τύπος Πήλιον μπορεί να επιβλήθηκε στην Θεσσαλική από την Επική Ιωνική γλώσσα).

pelis polis pella

Απόπειρες Χρονολόγησης της ΑΕ1:

Παραδοσιακά, η ΑΕ1 χρονολογείται περί το 1100 π.Χ. πριν τον Αιολικό αποικισμό, γιατί θεωρείται ότι οι Θεσσαλοί και οι πρόγονοι των ασιατικών αιολέων πρέπει να ζούσαν μαζί στη Θεσσαλία σχετικά απομονωμένοι από το νότο ώστε να αναπτύξουν την καινοτομία της συμφωνικής αφομοίωσης *-hR-> -RR- και μετά οι Αιολείς άποικοι έφεραν αυτό το χαρακτηριστικό μαζί τους στην ασιατική Αιολίδα. Αντίθετα, πρόγονοι των Ιώνων πρέπει να βρίσκονται ακόμα στη νότιο Ελλάδα όπου μαζί με τους προγόνους των Αρκάδων και τους Δωριέων ανέπτυξαν την καινοτομία της ΑΕ.

Υπάρχει όμως μια σειρά γλωσσολόγων που πιστεύουν ότι όλες οι ελληνικές διάλεκτοι ακολούθησαν τη διαδικασία συμφωνικής αφομοίωσης από πολύ νωρίς κατά την πρωτο-ελληνική φάση πριν το 1500 π.Χ. (*-sR->-hR->-RR-) και ορισμένες στην συνέχεια απλοποίησαν το διπλό σύμφωνο με ΑΕ όπως το λατινικό terra> γαλλικό /tēra/ που ανέφερα στην αρχή. Από αυτήν την θεώρηση προκύπτει ότι ο αιολικός διπλασιασμός δεν είναι καινοτομία,αλλά αρχαϊσμός και, κατά συνέπεια, οι πρόγονοι των Θεσσαλών και των Λέσβιων δεν χρειάζεται να είναι απαραίτητα μαζί στη Θεσσαλία, γιατί το μόνο που χρειάζεται είναι να είναι αρκετά μακριά από το «κέντρο» της καινοτομίας της ΑΕ, ώστε η τελευταία να μην τους φτάσει.  Με βάση αυτήν την θεώρηση, η ΑΕ1 δεν μπορεί να χρονολογηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια από την απλή παρατήρηση ότι είχε ήδη επιτεύχθεί όταν αρχίζει η αλφαβητική γραφή στην Ελλάδα περί το 750 π.Χ.

Τα δεδομένα της γραμμικής Β δεν μπορούν να μας βοηθήσουν ιδιαίτερα διότι ο υπεραπλουστευμένος συμβολισμός δεν διακρίνει τις υποπεριπτώσεις. Αυτό που έχει ενδιαφέρον στην γραμμική Β είναι το ότι το /s/ σε λέξεις όπως αἰκσμά, τέκσνα, λύκσνος υφίσταται ακόμα (λ.χ. a3-ka-sa-ma = /aiksma/ ~ αίχμή) ενώ στην ιστορική περίοδο όλες οι διάλεκτοι το έχουν τρέψει σε /h/ το οποίο δάσυνε το προκείμενο /k/ σε /kh/ (αἰχμή, τέχνη, λύχνος). Αν δεκτούμε ότι η γραφή a-ke-ra2-te αντιστοιχεί στο *αγέρσαντες, τότε το σύμβολο -ra2- φαίνεται να εκφράζει το σύμπλεγμα -rr-/-rh-. Αν τα πράγματα έχουν έτσι τότε η ΑΕ1 ξεκίνησε στα πρώτα υστερο-μυκηναϊκά χρόνια (μετά το 1200 π.Χ.) στο νότο και, όπως είπαμε πιο πάνω δεν πρόλαβε να φτάσει σε Θεσσαλία και Λέσβό, όπου οι διπλασιασμένες μορφές διατηρήθηκαν στην ιστορική περίοδο.

CL1

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s