Ἑλλάς: η σημασιολογική μεταβολή του όρου

Ο Θουκυδίδης, στην «αρχαιολογία» του (σύνοψη των γεγονότων του παρελθόντος) είναι ο πρώτος κλασικός συγγραφέας που παρατήρησε ότι στην Ιλιάδα η λέξη Ἕλλην με την εθνοτική της σημασία δεν υφίσταται:  Ἕλληνες, παρατηρεί ορθά ο ιστορικός, ήταν μόνον οι ακόλουθοι του Αχιλλέα, ενώ το ευρύτερο εκστρατευτικό σύνολο ονομάζονται Ἀχαιοί, Δαναοί ή Ἀργείοι. Τα λόγια του έχουν ως εξής [1.3]:

Δηλοῖ δέ μοι καὶ τόδε τῶν παλαιῶν ἀσθένειαν οὐχ ἥκιστα· πρὸ γὰρ τῶν Τρωικῶν οὐδὲν φαίνεται πρότερον κοινῇ ἐργασαμένη ἡ Ἑλλάς· δοκεῖ δέ μοι, οὐδὲ τοὔνομα τοῦτο ξύμπασά πω εἶχεν, ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸ Ἕλληνος τοῦ Δευκαλίωνος καὶ πάνυ οὐδὲ εἶναι ἡ ἐπίκλησις αὕτη, κατὰ ἔθνη δὲ ἄλλα τε καὶ τὸ Πελασγικὸν ἐπὶ πλεῖστον ἀφ’ ἑαυτῶν τὴν ἐπωνυμίαν παρέχεσθαι, Ἕλληνος δὲ καὶ τῶν παίδων αὐτοῦ ἐν τῇ Φθιώτιδι ἰσχυσάντων, καὶ ἐπαγομένων αὐτοὺς ἐπ’ ὠφελίᾳ ἐς τὰς ἄλλας πόλεις, καθ’ ἑκάστους μὲν ἤδη τῇ ὁμιλίᾳ μᾶλλον καλεῖσθαι Ἕλληνας, οὐ μέντοι πολλοῦ γε χρόνου [ἐδύνατο] καὶ ἅπασιν ἐκνικῆσαι. τεκμηριοῖ δὲ μάλιστα Ὅμηρος· πολλῷ γὰρ ὕστερον ἔτι καὶ τῶν Τρωικῶν γενόμενος οὐδαμοῦ τοὺς ξύμπαντας ὠνόμασεν, οὐδ’ ἄλλους ἢ τοὺς μετ’ Ἀχιλλέως ἐκ τῆς Φθιώτιδος, οἵπερ καὶ πρῶτοι Ἕλληνες ἦσαν, Δαναοὺς δὲ ἐν τοῖς ἔπεσι καὶ Ἀργείους καὶ Ἀχαιοὺς ἀνακαλεῖ. οὐ μὴν οὐδὲ βαρβάρους εἴρηκε διὰ τὸ μηδὲ Ἕλληνάς πω, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἀντίπαλον ἐς ἓν ὄνομα ἀποκεκρίσθαι. οἱ δ’ οὖν ὡς ἕκαστοι Ἕλληνες κατὰ πόλεις τε ὅσοι ἀλλήλων ξυνίεσαν καὶ ξύμπαντες ὕστερον κληθέντες οὐδὲν πρὸ τῶν Τρωικῶν δι’ ἀσθένειαν καὶ ἀμειξίαν ἀλλήλων ἁθρόοι ἔπραξαν. ἀλλὰ καὶ ταύτην τὴν στρατείαν θαλάσσῃ ἤδη πλείω χρώμενοι ξυνεξῆλθον.

Δηλαδή, εν συντομία, πριν από την Τρωική εκστρατεία, οι κάτοικοι της Ελλάδος ουδέποτε συνεργάστηκαν για κάτι και το όνομα δεν είχε ακόμα γενικευτεί ώστε να περιλαμβάνει όλη την χερσόνησο. Οι απόγονοι του Έλληνα στην Φθιώτιδα κάποια στιγμή έγιναν ισχυροί και, οι κάτοικοι των υπόλοιπων περιοχών είτε επειδή έπλασαν συμμαχίες με τους πρώτους είτε επειδή κατακτήθηκαν από αυτούς, με τον καιρό ονομάστηκαν όλοι τους Έλληνες. Σε αυτό μαρτυρεί και ο Όμηρος, οποίος ζώντας πολλά χρόνια μετά τα Τρωικά ουδέποτε ονομάζει όλο το εκστρατευτικό σύνολο Έλληνες, αλλά μόνον τους υπήκοους του Αχιλλέα από την Φθιώτιδα, όπου έζησαν και οι πρώτοι Έλληνες. Το σύνολο ονομάζεται άλλοτε Δαναοί, άλλοτε Αργείοι και άλλοτε Αχαιοί. Ούτε γνώριζε τίποτε για τη λέξη «βάρβαρος» σαν εθνοτικό αντίθετο του «Έλληνα» αφού το τελευταίο δεν υπήρχε.

Ο Θουκυδίδης, αιώνες μπροστά από τον καιρό του και πιο μπροστά από πολλούς σήμερα, κατανόησε ότι οι εθνοτικές ομάδες δεν είναι αμετάβλητα ιστορικά δεδομένα, αλλά είναι δυναμικά προϊόντα του ιστορικού γίγνεσθαι. Οι εθνοτικές ομάδες είναι πρωτίστως φορείς δράσης και δημιουργούνται όταν οι πληθυσμοί έχουν συμφέρον να μονιάσουν. Με τον καιρό, το μόνιασμα περιγράφεται με έναν μύθο κοινής καταγωγής από κάποιον μυθικό γεννάρχη και εφευρίσκονται οι αιτιολογικές παραδόσεις που εξηγούν το μόνιασμα. Μετά τον Benedict Anderson και τον Eric Hobsbaum τα έθνη συχνά παρουσιάζονται σαν «φαντασιακές κοινότητες με επινοημένες παραδόσεις» (“Imagined communities with invented traditions”). Ο πατέρας της σύγχρονης εθνολογίας Fredrik Barth στον πρόλογο του βιβλίου “Ethnic groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference” (1η έκδοση 1969, επανεκδόθηκε το 1998) γράφει (σελ 9-10):

First, it is clear that boundaries persist despite a flow of personel across them. In other words, categorical ethnic distinctions do not depend on an absence of mobility, contact and information, but do entail social processes of exclusion and incorporation whereby discrete categories are maintained dispite changing participation and membership in the course of individual life histories. […] to observe these processes we shift the focus of investigation from the internal constitution and history of separate groups to ethnic boundaries and boundary maintenance.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο Θουκυδίδης κινείται στις ίδιες γραμμές με τον Barth. Η εθνοτική κατηγορία «Ἕλληνες» προέκυψε κάποια στιγμή μέσα από ιστορικές διαδικασίες. Όσο δεν υπήρχε η εθνοτική κατηγορία «Ἕλλην» δεν υπήρχε ούτε το διπολικό του αντίθετο «βάρβαρος».  Ο Ηρόδοτος, αν και κινείται λίγο πολύ στις ίδιες αρχές, δεν δείχνει την ίδια οξύνοια με τον Θουκυδίδη. Είναι αρκετά έξυπνος – σίγουρα εξυπνότερος από έναν σύγχρονο εθνικιστή- και απορρίπτει την ιδέα «κοινού και ανόθευτου αίματος» ὀταν λέει:

[1.58] τὸ δὲ Ἑλληνικὸν γλώσσῃ μὲν ἐπείτε ἐγένετο αἰεί κοτε τῇ αὐτῇ διαχρᾶται, ὡς ἐμοὶ καταφαίνεται εἶναι· ἀποσχισθὲν μέντοι ἀπὸ τοῦ Πελασγικοῦ ἐόν ἀσθενές, ἀπό σμικροῦ τεο τὴν ἀρχὴν ὁρμώμενον αὔξηται ἐς πλῆθος τῶν ἐθνέων, Πελασγῶν μάλιστα προσκεχωρηκότων αὐτῷ καὶ ἄλλων ἐθνέων βαρβάρων συχνῶν. πρόσθε δὲ ὦν ἔμοιγε δοκέει οὐδὲ τὸ Πελασγικὸν ἔθνος, ἐὸν βάρβαρον, οὐδαμὰ μεγάλως αὐξηθῆναι.

[1.57] εἰ τοίνυν ἦν καὶ πᾶν τοιοῦτο τὸ Πελασγικόν, τὸ Ἀττικὸν ἔθνος ἐὸν Πελασγικὸν ἅμα τῇ μεταβολῇ τῇ ἐς Ἕλληνας καὶ τὴν γλῶσσαν μετέμαθε.

… ότι το Ελληνικό έθνος είχε πάντοτε την ίδια γλώσσα και από μικρό που ήταν αυξήθηκε με την ενσωμάτωση Πελασγών και πολλών άλλων βάρβαρων εθνών και ότι οι Αθηναίοι που ήταν κάποτε Πελασγοί μεταβλήθηκαν σε Έλληνες όταν άλλαξαν την γλώσσα τους.

Έίναι επίσης έξυπνος όταν κοροϊδεύει κάποιους «μωρούς» συγχρόνους του που πίστευαν ότι ήταν οι γνησιότεροι Ίωνες επειδή οι πρόγονοί τους είχαν έρθει απευθείας από το Πρυτανείον της Αθήνας και τους αποδομεί τον μύθο λέγοντας:

[1.145]  δυώδεκα δὲ μοι δοκέουσι πόλιας ποιήσασθαι οἱ Ἴωνες καὶ οὐκ ἐθελῆσαι πλεῦνας ἐσδέξασθαι τοῦδε εἵνεκα, ὅτι καὶ ὅτε ἐν Πελοποννήσῳ οἴκεον, δυώδεκα ἦν αὐτῶν μέρεα, κατά περ νῦν Ἀχαιῶν τῶν ἐξελασάντων Ἴωνας δυώδεκα ἐστὶ μέρεα, Πελλήνη μέν γε πρώτη πρὸς Σικυῶνος, μετὰ δὲ Αἴγειρα καὶ Αἰγαί, ἐν τῇ Κρᾶθις ποταμὸς ἀείναος ἐστί, ἀπ᾽ ὅτευ ὁ ἐν Ἰταλίῃ ποταμὸς τὸ οὔνομα ἔσχε, καὶ Βοῦρα καὶ Ἑλίκη, ἐς τὴν κατέφυγον Ἴωνες ὑπὸ Ἀχαιῶν μάχῃ ἑσσωθέντες, καὶ Αἴγίον καὶ Ῥύπες καὶ Πατρέες καὶ Φαρέες καὶ Ὤλενος, ἐν τῷ Πεῖρος ποταμὸς μέγας ἐστί, καὶ Δύμη καὶ Τριταιέες, οἳ μοῦνοι τούτων μεσόγαιοι οἰκέουσι. ταῦτα δυώδεκα μέρεα νῦν Ἀχαιῶν ἐστὶ καὶ τότε γε Ἰώνων ἦν.

[1.146] τούτων δὴ εἵνεκα καὶ οἱ Ἴωνες δυώδεκα πόλιας ἐποιήσαντο· ἐπεὶ ὥς γέ τι μᾶλλον οὗτοι Ἴωνες εἰσὶ τῶν ἄλλων Ἰώνων ἢ κάλλιόν τι γεγόνασι, μωρίη πολλὴ λέγειν· τῶν Ἄβαντες μὲν ἐξ Εὐβοίες εἰσὶ οὐκ ἐλαχίστη μοῖρα, τοῖσι Ἰωνίης μέτα οὐδὲ τοῦ οὐνόματος οὐδέν, Μινύαι δὲ Ὀρχομένιοί σφι ἀναμεμίχαται καὶ Καδμεῖοι καὶ Δρύοπες καὶ Φωκέες ἀποδάσμιοι καὶ Μολοσσοὶ καὶ Ἀρκάδες Πελασγοὶ καὶ Δωριέες Ἐπιδαύριοι, ἄλλα τε ἔθνεα πολλὰ ἀναμεμίχαται· [2] οἱ δὲ αὐτῶν ἀπὸ τοῦ πρυτανηίου τοῦ Ἀθηναίων ὁρμηθέντες καὶ νομίζοντες γενναιότατοι εἶναι Ἰώνων, οὗτοι δὲ οὐ γυναῖκας ἠγάγοντο ἐς τὴν ἀποικίην ἀλλὰ Καείρας ἔσχον, τῶν ἐφόνευσαν τοὺς γονέας. [3] διὰ τοῦτὸν δὲ τὸν φόνον αἱ γυναῖκες αὗται νόμον θέμεναι σφίσι αὐτῇσι ὅρκους ἐπήλασαν καὶ παρέδοσαν τῇσι θυγατράσι, μή κοτε ὁμοσιτῆσαι τοῖσι ἀνδράσι μηδὲ οὐνόματι βῶσαι τὸν ἑωυτῆς ἄνδρα, τοῦδε εἵνεκα ὅτι ἐφόνευσαν σφέων τοὺς πατέρας καὶ ἄνδρας καὶ παῖδας καὶ ἔπειτα ταῦτα ποιήσαντες αὐτῇσι συνοίκεον.

… ότι:

1) Δεν γνώριζαν καν την παλαιότερη/εναλλακτική παράδοση που ήθελε τους Ίωνες να κατάγονται από την Πελοπόννησο, λ.χ.ο  Ηρόδοτος λέει από την Αχαΐα, ενώ ο Μίμνερμος λίγο πριν το 600 π.Χ. έλεγε από την Πύλο:

[Στράβων 14.1.3]  καθάπερ καὶ Μίμνερμος ἐν τῇ Ναννοῖ φράζει μνησθεὶς τῆς Σμύρνης ὅτι περιμάχητος ἀεί «ἡμεῖς δηὖτε Πύλον Νηλήιον ἄστυ λιπόντες ἱμερτὴν Ἀσίην νηυσὶν ἀφικόμεθα»

2) Οι πρώτοι Ίωνες άποικοι δεν ήταν «καθαρόαιμοι Ίωνες», αλλά στις τάξεις τους υπήρχαν Δρύοπες, Πελασγοί, Μολοσσοί κλπ και ουκ ολίγοι Άβαντες από της Εύβοια.

3) Όταν έφτασαν στην Καρία δεν έφεραν μαζί τους γυναίκες από την Ελλάδα, αλλά παντρεύτηκαν ιθαγενείς Καείρες των οποίων τους γονείς κατέσφαξαν. Άρα δεν ήταν ούτε φυλετικά ούτε ηθικά «καθαροί».

Αυτό όμως που ο Ηρόδοτος δεν κατάφερε να κατανοήσει όπως ο Θουκυδίδης ήταν ότι οι ταυτότητες δεν υπάρχουν διηνεκώς πίσω στον χρόνο, αλλά έχουν αρχή και ενίοτε και τέλος. Ο Ηρόδοτος λέει μεν ότι το Ελληνικόν δεν ήταν «καθαρόαιμο» επειδή είχε ενσωματώσει βαρβάρους, αλλά χειρίζεται το διπολικό ζεύγος «Ἕλλην»-«βάρβαρος» διηνεκώς μιας και το προβάλλει ακαθόριστα στο παρελθόν. Λέει μεν ότι δεν υπάρχουν «καθαρόαιμοι» Ίωνες, αλλά η ταυτότητα «Ἴων» είναι διηνεκής στην σκέψη του και προβάλλεται επίσης ακαθόριστα στο παρελθόν.

Με άλλα λόγια, ο Ηρόδοτος [8.144] ορίζει αντικειμενικά …

…  τὸ Ἑλληνικὸν ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα

σαν όμαιμη (αν και όπως φάνηκε παραπάνω δε πολυπίστευε σε καθαρά αίματα), ομόγλωσση, ομόθρησκη και ομοηθή κοινότητα αλλά, αντίθετα από τον Θουκυδίδη, χειρίζεται αυτά τα χαρακτηριστικά σαν διηνεκή (ανέκαθεν υπαρκτά, αρκεί κάποιος να τα υιοθετήσει και γίνεται Έλληνας), αντί να συνειδητοποιήσει ότι η ίδια η ελληνική ταυτότητα είναι ιστορικό κατασκέυασμα που ξεκίνησε σαν «άδειο κουτί» όταν ορισμένοι άνθρωποι άρχισαν να βλέπουν αλλήλους σαν «εμείς» με το χαρτόνι του κουτιού να τους χωρίζει από τους «αυτούς» και το οποίο κουτί σιγά σιγά γέμισε με περιεχόμενο (ομόγλωσσον, ομόθρησκον και ομοηθές).

Ο δις βραβευμένος για τα βιβλία του σχετικά με την μελέτη του φαινομένου της εθνοτικότητας (ethnicity) στην αρχαία Ελλάδα Jonathan M. Hall [του οποίου τα “Ethnic Identity in Greek Antiquity” (CAH,1997) “Hellenicity: between Ethnicity and Culture” (Chicago University Press, 2002) είναι τα “gold standard” για όποιον ενδιαφέρεται για το θέμα] στην σελίδα 45 του “Hellenicity” ξεκινάει ένα κεφάλαιο με τίτλο “The Becoming of the Greeks” (χονδρικά «η γένεση των Ελλήνων», become = «γίνομαι») παραφράζοντας επίτηδες μια σειρά βιβλίων κυρίως του πρώτου μισού του 20ου αιώνα με τίτλο “The coming of the Greeks” («Ο ερχομός των Ελλήνων») τα οποία προσπαθούν να προσδιορίσουν το πότε οι γλωσσικοί πρόγονοι των Ελλήνων εισήλθαν στην Ελλαδική χερσόνησο, με σκοπό να δείξει ότι δεν αρκεί να εισέλθει η ελληνική γλώσσα στην Ελλάδα για να έχω «προκατ» Έλληνες, αλλά πρέπει να αναζητήσουμε και όλη εκείνη την διαδικασία που οδήγησαν τους Ελληνόφωνους σε κάποια φάση στο να αλληλοθεωρηθούν «εμείς». Μετά από μια διεξοδική μελέτη όλων των διαθέσιμων πηγών και την συνεχή σύγκρισή τους με τις σύγχρονες θεωρίες της εθνοτικότητας ο Hall [επίλογος 226 σελ.) καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μπορεί μεν οι φορείς της πρωτο-ελληνικής γλώσσας να εισήλθαν λίγο πριν το 2000 π.Χ. στον Ελλαδικό χώρο, αλλά …

In the sixth century, these sub-Hellenic units became the building blocks from which Hellenic ethnicity was constructed, …

δηλαδή, οι ελληνόφωνοι εθνοτίστηκαν σε Έλληνες λίγο μετά το 600 π.Χ.

Ας δούμε τώρα τι σήμαιναν οι όροι «Ἕλλην» και «Ἑλλάς» στα Ομηρικά έπη που γράφτηκαν τουλάχιστον έναν αιώνα (Ιλιάδα ~750 π.Χ., Οδύσσεια ~700 π.Χ.) πριν τον εθνοτισμό των Ελλήνων.

Στην Ιλιάδα, ο όρος Ελλάς απαντά πάντα με την στενή σημασία της περιοχής γύρω από το δέλτα του Σπερχειού που ανήκε στο βασίλειο του Αχιλλέα. Όπως έγραψε και ο Θουκυδίδης «Έλληνες» ήταν μόνον οι ακόλουθοι του Αχιλλέα. Δίπλα σε αυτόν υπάρχει ο όρος «Πανέλληνες» ο οποίος αντιπαρατίθεται στον όρο «Ἀχαιοί» με τέτοιο τρόπο ώστε «Ἀχαιός» φαίνεται να σημαίνει Πελοποννήσιος (στο κάτω κάτω η Πελοπόννησος σταθερά λέγεται Ἄργος στα έπη και, κατά συνέπεια, Ἀργείοι αρχικά πρέπει να ήταν οι κάτοικοι της Πελοποννήσου και ειδικότερα του Άργους) και Πανέλληνες φαίνονται να είναι «όλοι αυτοί που κατοικούν γύρω από την Ελλάδα», δηλαδή οι κάτοικοι του ηπειρωτικού μέρους της Ελλαδικής χερσονήσου. Στην Οδύσσεια, που όπως έγραψα πιο πάνω φαίνεται να γράφτηκε 1-2 γενιές μετά την Ιλιάδα) ο όρος Ελλάς έχει γενικευτεί και σημαίνει όλο το χερσαίο τμήμα της ελλαδικής χερσονήσου, μια σημασία που, όπως θα δούμε διατηρήθηκε και στην κλασική περίοδο αλλά με ασαφή τα βόρεια και δυτικά όρια.

Αλλά ας τα δούμε όλα ένα ένα.

Στην δεύτερη ραψωδία της Ιλιάδας όπου παρουσιάζονται οι ήρωες των δύο αντιμαχόμενων στρατών βρίσκουμε:

[2.680-685]

τοῖς δὲ τριήκοντα γλαφυραὶ νέες ἐστιχόωντο.
Νῦν αὖ τοὺς ὅσσοι τὸ Πελασγικὸν Ἄργος ἔναιον,
οἵ τ᾽ Ἄλον οἵ τ᾽ Ἀλόπην οἵ τε Τρηχῖνα νέμοντο,
οἵ τ᾽ εἶχον Φθίην ἠδ᾽ Ἑλλάδα καλλιγύναικα,
Μυρμιδόνες δὲ καλεῦντο καὶ Ἕλληνες καὶ Ἀχαιοί
 

τῶν αὖ πεντήκοντα νεῶν ἦν ἀρχὸς Ἀχιλλεύς.

Δηλαδή αυτοί που κατοικούν στην Φθία και (ἠδέ) στην καλλιγύναικο Ελλάδα, λέγονται Μυρμιδόνες και Έλληνες και Αχαιοί και έχουν αρχηγό τον Αχιλλέα. Το συμπέρασμα είναι ότι Φθία και Ελλάδα είναι δύο διαφορετικές περιοχές αλλά οι κάτοικοι και των δύο λέγονται Έλληνες.

Πάμε παρακάτω (ή μάλλον λίγο πιο πάνω στην δεύτερη ραψωδία):

[2.527-530]

Λοκρῶν δ᾽ ἡγεμόνευεν Ὀϊλῆος ταχὺς Αἴας
μείων, οὔ τι τόσος γε ὅσος Τελαμώνιος Αἴας
ἀλλὰ πολὺ μείων· ὀλίγος μὲν ἔην λινοθώρηξ,

ἐγχείῃ δ᾽ ἐκέκαστο Πανέλληνας καὶ Ἀχαιούς·

Δηλαδή αρχηγός των Λοκρών ήταν ο Αίαντας ο «μικρός» ο γιός του Οϊλέα ο οποίος μπορεί μεν να ήταν μικρόσωμος αλλά στο έγχος (=δόρυ) ξεπερνούσε τους Πανέλληνες και τους Αχαιούς. Όπως έγραψα και πιο πάνω, εδώ «Πανέλληνες» φαίνονται να είναι όλοι οι κάτοικοι της ηπειρωτικής Ελλάδος (όλοι αυτοί που κατοικούν γύρω από την Ελλάδα), ενώ «Αχαιοί» είναι οι κάτοικοι της Πελοποννήσου.

Όταν ο Αγαμέμνων προσπαθεί σε κάποια φάση να καλοπιάσει τον Αχιλλέα για να τον κάνει να επανέλθει στη μάχη του τάζει την κόρη του Ιφιγένεια για νύφη. Η απάντηση του Αχιλλέα είναι:

[9.395-400]

κούρην δ᾽ οὐ γαμέω Ἀγαμέμνονος Ἀτρεΐδαο,
οὐδ᾽ εἰ χρυσείῃ Ἀφροδίτῃ κάλλος ἐρίζοι,

ἔργα δ᾽ Ἀθηναίῃ γλαυκώπιδι ἰσοφαρίζοι·
οὐδέ μιν ὧς γαμέω· ὃ δ᾽ Ἀχαιῶν ἄλλον ἑλέσθω,
ὅς τις οἷ τ᾽ ἐπέοικε καὶ ὃς βασιλεύτερός ἐστιν.
ἢν γὰρ δή με σαῶσι θεοὶ καὶ οἴκαδ᾽ ἵκωμαι,
Πηλεύς θήν μοι ἔπειτα γυναῖκά γε μάσσεται αὐτός.

πολλαὶ Ἀχαιΐδες εἰσὶν ἀν᾽ Ἑλλάδα τε Φθίην τε
κοῦραι ἀριστήων, οἵ τε πτολίεθρα ῥύονται,
τάων ἥν κ᾽ ἐθέλωμι φίλην ποιήσομ᾽ ἄκοιτιν.
ἔνθα δέ μοι μάλα πολλὸν ἐπέσσυτο θυμὸς ἀγήνωρ
γήμαντα μνηστὴν ἄλοχον ἐϊκυῖαν ἄκοιτιν

κτήμασι τέρπεσθαι τὰ γέρων ἐκτήσατο Πηλεύς·

Δηλαδή και όλα τα καλά του κόσμου να είχε η Ιφιγένεια ο Αχιλλέας δεν την παίρνει. Ας βρει ο Αγαμέμνων άλλον Αχαιό «βασιλεύτερο» του Αχιλλέα για γαμπρό. Τον Αχιλλέα θα του βρει γυναίκα ο πατέρας του Πηλέας από τα μέρη του μιας και υπάρχουν πολλές Αχαιϊδες στην Ελλάδα και στην Φθία κόρες αρίστων που κυβερνούν πτολίεθρα.

Εδώ ο όρος «Αχαιός» έχει τη γενική σημασία του «ελληνόφωνου». Το ίδιο και το θηλυκό «Αχαιΐδα», ενώ πάλι βλέπουμε τα εδάφη του Αχιλλέα να χωρίζονται σε Φθία και Ελλάδα.

Ο γερο-Φοίνικας ήταν ο κηδεμών του Αχιλλέα στην εκτρατεία in loco parentis. Όταν διηγείται την ιστορία του στον Αχιλλέα λέει

[9.447-448]

οἷον ὅτε πρῶτον λίπον Ἑλλάδα καλλιγύναικα
φεύγων νείκεα πατρὸς Ἀμύντορος Ὀρμενίδαο

[9.478-484]

φεῦγον ἔπειτ᾽ ἀπάνευθε δι᾽ Ἑλλάδος εὐρυχόροιο,
Φθίην δ᾽ ἐξικόμην ἐριβώλακα μητέρα μήλων

ἐς Πηλῆα ἄναχθ᾽· ὃ δέ με πρόφρων ὑπέδεκτο,
καί μ᾽ ἐφίλησ᾽ ὡς εἴ τε πατὴρ ὃν παῖδα φιλήσῃ
μοῦνον τηλύγετον πολλοῖσιν ἐπὶ κτεάτεσσι,
καί μ᾽ ἀφνειὸν ἔθηκε, πολὺν δέ μοι ὤπασε λαόν·
ναῖον δ᾽ ἐσχατιὴν Φθίης Δολόπεσσιν ἀνάσσων.

Δηλαδή, ο Φοίνικας ζούσε στην καλλιγύναικο και ευρύχωρη Ελλάδα μέχρι που μάλλωσε με τον πατέρα του Αμύντορα και έφυγε στην Φθία σαν ικέτης του Πηλέα, ο οποίος τον δέχθηκε σαν παιδί του, τον έκανε πλούσιο και τον διόρισε κυβερνήτη των Δολόπων στην εσχατιά (σύνορα) της Φθίας.

Εδώ πάλι βλέπουμε την Φθία να εμφανίζεται σαν μια περιοχή διαφορετική της Ελλάδος και να έχει σαν δυτικό της σύνορο την γη των Δολόπων.

Στην Οδύσεια από την άλλη έχουμε την Πηνελόπη να καυχιέται ότι:

[1.343-346]

τοίην γὰρ κεφαλὴν ποθέω μεμνημένη αἰεί,
ἀνδρός, τοῦ κλέος εὐρὺ καθ᾽ Ἑλλάδα καὶ μέσον Ἄργος.”
τὴν δ᾽ αὖ Τηλέμαχος πεπνυμένος ἀντίον ηὔδα·
“μῆτερ ἐμή, τί τ᾽ ἄρα φθονέεις ἐρίηρον ἀοιδὸν

[4.724-726] και [4.814-816]

ἣ πρὶν μὲν πόσιν ἐσθλὸν ἀπώλεσα θυμολέοντα,
παντοίῃς ἀρετῇσι κεκασμένον ἐν Δαναοῖσιν,
ἐσθλόν, τοῦ κλέος εὐρὺ καθ᾽ Ἑλλάδα καὶ μέσον Ἄργος 

… έχει άνδρα που είναι των Δαναών κέκαστος (=ο πιο περίφημος) του οποίου το κλέος είναι ευρύ σε όλη την Ελλάδα και το μέσον Άργος.

Ο Μενέλαος από την άλλη λέει στον Τηλέμαχο ότι αν το επιθυμεί:

[15.80-82]

εἰ δ᾽ ἐθέλεις τραφθῆναι ἀν᾽ Ἑλλάδα καὶ μέσον Ἄργος,
ὄφρα τοι αὐτὸς ἕπωμαι, ὑποζεύξω δέ τοι ἵππους,
ἄστεα δ᾽ ἀνθρώπων ἡγήσομαι·

… θα τον ακολουθήσει στην αναζήτησή του σε όλη την Ελλάδα και το μέσον Άργος.

Σε όλες αυτές τις αναφορές στην Οδύσσεια φαίνεται ξεκάθαρα ότι η στερεότυπη φράση «καθ΄Ἑλλάδαν καὶ μέσον Ἄργος», «ἀν΄Ἑλλάδαν καὶ μέσον Ἄργος» σημαίνει «σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα και την Πελοπόννησο που περιβάλλεται από νερό (μέσον Άργος).

Άρα μεταξύ της συγγραφής της Ιλιάδας και αυτήν της Οδύσσειας ο όρος «Ἑλλάς» γενικεύθηκε και καθιερώθηκε να σημαίνει όλο το ηπειρωτικό τμήμα της ελλαδικής χερσονήσου. Η φράση «καθ’Ἑλλάδαν καὶ μέσον Ἄργος» έχει την ίδια ακριβώς σημασία με τα λόγια του Δημοσθένη στο «Περὶ τῆς παραπρεσβείας» όταν ερωτά τους Αθηναίους:

[19.303]

τίς ὁ συσκευάζεσθαι τὴν Ἑλλάδα καὶ Πελοπόννησον Φίλιππον βοῶν, ὑμᾶς δὲ καθεύδειν;

«Ποιος από εσάς που κοιμόσασταν είπε τίποτε όταν ο Φίλιππος σφυρηλατούσε συμμαχίες στην Ελλάδα και στην Πελοπόννησο»;

Αν επανέλθουμε στην Ιλιάδα βρίσκουμε άλλες δύο περιστάσεις (η πρώτη ήταν το Πανέλληνες και Αχαιοί πιο πάνω) όπου «Ἀχαιός» φαίνεται να σημαίνει αποκλειστικά «Πελοποννήσιος». Η Αθηνά ,για να εμψυχώσει τον κουρασμένο από τη μάχη Διομήδη, του λέει ότι ο πατέρας του Τυδέας ήταν «μικρός εἰς δέμας ἀλλά μαχητής» και ότι …

[5.800-804]

ἦ ὀλίγον οἷ παῖδα ἐοικότα γείνατο Τυδεύς.
Τυδεύς τοι μικρὸς μὲν ἔην δέμας, ἀλλὰ μαχητής:
καί ῥ᾿ ὅτε πέρ μιν ἐγὼ πολεμίζειν οὐκ εἴασκον
οὐδ᾿ ἐκπαιφάσσειν, ὅτε τ᾿ ἤλυθε νόσφιν Ἀχαιῶν
ἄγγελος ἐς Θήβας πολέας μετὰ Καδμείωνας

στην πολιορκία της Θήβας (ο μύθος των «Ἑπτά ἐπί Θήβας») στάλθηκε αγγελιοφόρος των Αχαιών στους Καδμείωνες της Θήβας.

Μιας και οι έξι από τους «Ἑπτά ἐπί Θήβας» που βοήθησαν τον Πολυνείκη ήταν Πελοποννήσιοι (Ἄδραστος, Καπανεύς, Ἱππομέδων, Παρθενοπεύς, Ἀμφιάραος, Ἐτέοκλος) και ο Τυδεύς αν και Αιτωλός εν τέλει κατέληξε «σώγαμπρος» στο Ἄργος, νομίζω ότι ο όρος «Άχαιοί» εδώ σημαίνει «Πελοποννήσιοι».

Σε μια άλλη σκηνή της Ιλιάδας το γερο-Νέστορας θυμάται τα νιάτα του όταν κάποτε οδήγησε τους Πυλίους σε μια βοηλασία (κλοπή αγελάδων) στην Ἠλιδα εναντίον των Επειών και εκεί ξεκίνησε «καβγάς».

[11.737]

ἀλλ᾽ ὅτε δὴ Πυλίων καὶ Ἐπειῶν ἔπλετο νεῖκος

[11.753]

ἔνθα Ζεὺς Πυλίοισι μέγα κράτος ἐγγυάλιξε:

[11.759-761]

ἔνθ᾽ ἄνδρα κτείνας πύματον λίπον: αὐτὰρ Ἀχαιοὶ
ἂψ ἀπὸ Βουπρασίοιο Πύλονδ᾽ ἔχον ὠκέας ἵππους,
πάντες δ᾽ εὐχετόωντο θεῶν Διὶ Νέστορί τ᾽ ἀνδρῶν.

Δηλαδή η μάχη ξεκινάει σαν μάχη Πυλίων εναντίων των Επειών, σε κάποια φάση ο Δίας αποφασίζει ότι η νίκη θα είναι Πυλίων, αλλά οι Πύλιοι επιστρέφουν νικητές στην Πύλο σαν «Ἀχαιοί» !!! Ο όρος Αχαιός έτσι όπως χρησιμοποιείται αποκλειστικά για τους Πυλίους δεν περιλαμβάνει τους ηττημένους Επειούς, όπως πιο πάνω είδαμε ότι οι Θηβαίοι Καδμίωνες δεν ήταν Αχαιοί. Αλλά οι Επειοί ήταν Πελοποννήσιοι και μάλιστα συμμετέχουν σαν Αχαιοί στον Τρωικό πόλεμο.

Πως θα λύσουμε αυτό το παράδοξο; Μία λύση είναι να πούμε ότι ο όρος «Ἀχαιοί» έχει την σημασία των «καλών» του διηγηθέντος μύθου. Επομένως, αφού την ιστορία την διηγείται ο Πύλιος Νέστωρ, οι «καλοί» είναι οι Πύλιοι και, κατά συνέπεια, είναι αυτοί οι «Αχαιοί». Μία άλλη λύση είναι να παραδεκτούμε ότι οι Επειοί ήταν μεν Αχαιοί στον μυθικό χρόνο του Τρωικού πολέμου που ο Νέστορας είναι γέρος, αλλά όταν ο Νέστορας ήταν νέος οι Επειοί δεν είχαν ακόμα γίνει Αχαιοί. Ο Νέστορας όμως παρουσιάζεται στην Ιλιάδα σαν:

[1.250-252]

τῷ δ᾿ ἤδη δύο μὲν γενεαὶ μερόπων ἀνθρώπων
ἐφθίαθ᾿, οἵ οἱ πρόσθεν ἅμα τράφεν ἠδ᾿ ἐγένοντο
ἐν Πύλῳ ἠγαθέῃ, μετὰ δὲ τριτάτοισιν ἄνασσεν·

… να έχει δει δυο γενεές ανθρώπων να πεθαίνουν και τώρα βασίλευε την τρίτη. Δηλαδή με άλλα λόγια, ο Νέστορας στον μυθικό χρόνο του Τρωικού πολέμου πλησίαζε τα 100, άρα ήταν νέος δυο γενεές πριν, χρόνος αρκετός για να γίνουν οι Επειοί Αχαιοί.

Η ερώτηση βέβαια είναι γιατί δεν θεωρούνταν οι Επειοί Αχαιοί όταν ήταν νέος ο Νέστορας; Πιστεύω ότι την απάντηση μας την δίνει ο Ηρόδοτος όταν λέει ότι:

[8.73] οἰκέει δὲ τὴν Πελοπόννησον ἔθνεα ἑπτά. τούτων δὲ τὰ μὲν δύο αὐτόχθονα ἐόντα κατὰ χώρην ἵδρυται νῦν τε καὶ τὸ πάλαι οἴκεον, Ἀρκάδες τε καὶ Κυνούριοι· ἓν δὲ ἔθνος τὸ Ἀχαιϊκὸν ἐκ μὲν Πελοποννήσου οὐκ ἐξεχώρησε, ἐκ μέντοι τῆς ἑωυτῶν, οἰκέει δὲ τὴν ἀλλοτρίην.  Τὰ δὲ λοιπὰ ἔθνεα τῶν ἑπτὰ τέσσερα ἐπήλυδα ἐστί, Δωριέες τε καὶ Αἰτωλοὶ καὶ Δρύοπες καὶ Λήμνιοι. Δωριέων μὲν πολλαί τε καὶ δόκιμοι πόλιες, Αἰτωλῶν δὲ Ἦλις μούνη, Δρυόπων δὲ Ἑρμιών τε καὶ Ἀσίνη ἡ πρὸς Καρδαμύλῃ τῇ Λακωνικῇ, Λημνίων δὲ Παρωρεῆται πάντες.

Δηλαδή μας λέει ότι στα χρόνια του στην Πελοπόννησο κατοικούσαν επτά έθνη: δύο ήταν αυτόχθονα και «Ἀχαϊκά» (Αρκάδες και Κυνούριοι), ενώ τα υπόλοιπα πέντε ήταν επήλυδα. Ανάμεσα στα επήλυδα έθνη κατατάσσονται και οι Ηλείοι ως Αιτωλοί στην καταγωγή.

Αυτό σημαίνει ότι ενώ στην μυθική παράδοση, ο Τρωικός πόλεμος είναι προγενέστερος της «Καθόδου των Δωριέων», η Ιλιάδα γράφτηκε τουλάχιστον 2 αιώνες αργότερα από την κάθοδο αυτή και η προφορική της παράδοσή φτάνει μέχρι τα χρόνια της «καθόδου» . Όταν δηλαδή άρχισε να σχηματίζεται η παράδοση της Ιλιάδας, οι Ηλείοι ήταν «νεοφερμένοι» στην Πελοπόννησο. Ενώ συνήθως οι Ραψωδοί συνειδητά αποφεύγουν να μιλήσουν για την κάθοδο ώστε να δώσουν στο ποίημα τον «μυκηναϊκό» του μυθικό χρόνο, εδώ ίσως έχουμε μια ακούσια παρεμβολή από τον πραγματικό χρόνο των πρώτων Ραψωδών όταν οι Ηλείοι ήταν ακόμα λαός νεοφερμένος στην Πελοπόννησο.

Έτσι, κλείνω κάνοντας μια συνοπτική επανάληψη. Οι όροι «Ἑλλάς», «Ἕλλην» και «Ἀχαιός» είναι πολυσήμαντοι στα έπη επειδή τα τελευταία στην τελική τους γραπτή μορφή (~750 π.Χ. για την Ιλιάδα και ~700 π.Χ. για την Οδύσσεια) έχουν συσσωρευμένες διάφορες διαστρωματώσεις. Στο παλαιότερο στρώμα «Ἐλλάς» φαίνεται να είναι μία μικρή περιοχή κάπου στο δέλτα του Σπερχειού που ελέγχεται από τη γειτονική Φθία, ενώ «Ἀχαιός» φαίνεται να σημαίνει αποκλειστικά Πελοποννήσιος. Στο επόμενο στρώμα, ο όρος «Έλληνας» έχει υποστεί μια πρώτη γενίκευση και αποδίδει κάθε Μυρμιδόνα και από τη Φθία και από την Ελλάδα. Στο αμέσως επόμενο στρώμα, με τον όρο «Πανέλληνας» επιχειρείται μια πρώτη απόπειρα ένταξης όλων των κατοίκων της ηπειρωτικής Ελλάδας σε ένα ενιαίο σύνολο κάτι που έχει πλεόν παγιωθεί περί το 700 π.Χ. όταν στην Οδύσσεια η «Ἑλλάς» φαίνεται να έχει αποκτήσει οριστικά την σημασία του ηπειρωτικού μέρους της Ελλαδικής χερσονήσου. Όσον αφορά στον όρο «Ἀχαιός» αυτός υπέστει μια γενίκευση και απέκτησε την καινούρια σημασία του εν γένει «ελληνόφωνου» του επικού κύκλου, όπως άλλωστε συνέβη και με τον όρο «Ἀργείος».

Advertisements

2 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Εθνολογία, Ιστορία

2 responses to “Ἑλλάς: η σημασιολογική μεταβολή του όρου

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Αυτός που έγραψε το “Πανέλληνες” στον κατάλογο των πλοίων πρέπει να το εμπνεύστηκε απ’το “Παναχαιοί” :

    Ιλ.Β 404
    κίκλησκεν δὲ γέροντας ἀριστῆας Παναχαιῶν,

    Οδ. ω 32

    τῷ κέν τοι τύμβον μὲν ἐποίησαν Παναχαιοί,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s