Το επίθημα Hoffmann *-(i)h3onh2

Το επίθημα Hoffmann είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ΙΕ επιθήματα και αρκετά παραγωγικό στην Ελληνικη γλωσσά. Αν και είναι γνωστό από παλιά, τα τελευταία χρόνια η μελέτη του ξαναέγινε δημοφιλής κυρίως μέσα από τις εργασίες της Birgit Anette Olsen.

Το επίθημα αυτό έχει την γενική μορφή *-(i)h3onh2 και εμφανίζεται με τις εξής παραλλαγές. Μπορεί να έχει ένα  /i/ στην αρχή, η καταγωγή του οποίου ήταν σίγουρα ένα συζευκτικό -i- του Caland (συζευκτικό μορφημάτων όπως τερπ-ι-κέραυνος και παιδ-ι-κός), αλλά μπορεί και να μην έχει. Επίσης το /ο/ της ρίζας υπόκειται μετάπτωση/ablaut και έχουμε τον μηδενικό βαθμό *-(i)h3nh2- στο οποίο το /n/ μπορεί να είναι συλλαβικό ένηχο (n.) ή όχι (n).

H αρχική σημασία του επιθήματος, σύμφωνα με την Olsen, ήταν «συλλογική» (collective) όταν τονίζεται και «κτητική» (possessive) όταν δεν τονίζεται. Η κτητική σημασία εμφανίζεται σε ονόματα-παρατσούκλια που προσδίδουν κάποια ιδιότητα στον ονομαζόμενο. Στην ελληνική γλώσσα, το επίθημα Hoffmann απαντά κυρίως στην μορφή -ων και στην λατινική σαν μακρό -ō που στις πλάγιες πτώσεις δείχνει το /n/. Έτσι, με την κτητική σημασία το βρίσκουμε στα ελληνικά ονόματα-παρατσούκλια τύπου Πλάτων και Στράβων («αυτός που έχει πλατύ μέτωπο» και «αυτός που έχει κάποια στραβομάρα» αντίστοιχα), γάστρων = «κοιλαράς», πόσθη = σάθη = «πούτσα» > πόσθων = σάθων = «πουτσαράς» (πόσθων, σάθων) και στα λατινικά ονόματα τύπου Cicerō/Cicerōnem (Κικέρων, «αυτός που έχει “ρεβίθι”~σπυρί στη μύτη» ή «Ρεβιθάς», cicer). Με την συλλογική του σημασία, το βρίσκουμε στις λέξεις καλαμών και ελαιών (μέρος με πολλά καλάμια και ελαιόδενδρα αντίστοιχα) και στις λατινικές λέξεις legiō/legiōnem «λεγεών» και nātiō/nātiōnem «έθνος». Η λεγεώνα περιέχει σαν θέμα τη ρίζα *leg- «συλλέγω, συγκεντρώνω» που έδωσε το ρήμα legō στα λατινικά και λέγω στα ελληνικά (*con-leg-t-ih3onh2 > collēctiō που πέρασε στα αγγλικά σαν collection = συλλογή) και, κατά συνέπεια, σημαίνει «σώμα επιλεγμένων στρατιωτών», «λογάδες» αν θέλετε. Το nātiō/nātiōnem από την άλλη, προέρχεται από το ρημα nāscor = «γεννιέμαι», το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από τον μηδενικό βαθμό της ρίζας *g’enh1- (γένος, gener) *g’n.h1- (λ.χ. ὁμόγνητος και cognātus, η οποία μέσα από το βενετσιάνικο cognado /konjaδo/ εισήλθε στην ελληνική σαν «κουνιάδος») που σε κάποια φάση έχασε το αρκτικό /g/ και έχει την ίδια ακριβώς ετυμολογική σημασία με το «γένος», δηλαδή «συλλογικότητα ανθρώπων με κοινή καταγωγή».

Η ρίζα με τη συλλογική αξία και με -i- μπροστά απαντά στο συλλογικό ομηρικό επίθετο «Οὐρανίωνες» για όλους τους αθάνατους θεούς που «τὸν εὐρύν οὐρανόν ἔχουσι» [λ.χ. Ιλιάδα Φ/21.267] για κατοικία.

Με μια πιο εξειδικευμένη σημασία, το επίθημα Hoffmann με την συλλογική του αξία απαντά στην κατάληξη -όνες,-ᾶνες πολλών φυλών: Μακεδόνες, Ἰάονες~Ἴωνες, Χάονες, Πελαγόνες, Ἀκαρνᾶνες, Εὐρυτᾶνες, Ἀρκτᾶνες , Αἰνιᾶνες ~ Αἰνιῆνες, Κεφαλλῆνες (οι ακόλουθοι του Οδυσσέα) και φυσικά Ἑλλᾶνες > Αττικ-Ιων. Ἕλληνες (λ.χ. ἑλλᾱνοδίκαι), ένα εθνωνύμιο για την ιστορία και μεταβλητή σημασία του οποίου αξίζει ξεχωριστό άρθρο. Το επίθημα -ᾶνες, που ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές στον δυτικό ελλαδικό χώρο δείχνει την δυτική ελληνική προτίμηση για ᾱ έναντι του ω (λ.χ. δωρικό κοινᾱνίᾱ = κοινωνίᾱπρῶτος ~ πρᾶτος).

Το επίθημα Hoffmann επίσης απαντά και σε τοπωνύμια τόσο σε αθεματική (λ.χ. Αὐλών, Καλυδών, Κολοφών) όσο και σε θεματική (Ἀθᾶναι~Ἀθῆναι, Μεσσήνη, Μεθώνη, Δωδώνη κλπ) μορφή. Στα λατινικά συνήθως προτιμάται η θεματική μορφή (λ.χ. Cremona, Cortona κλπ).

Στις σλαβικές γλώσσες, το επίθημα Hoffmann απαντά θεματοποιημένο στον μηδενικό βαθμό *-ih3nh2- > *-īn- σαν εθνικό επίθημα (*-īnos > OCS -inŭ) όπως λ.χ. Srbin («Σέρβος») και Bǎlgarin («Βούλγαρος», OCS Blŭgarinŭ) και σαν συλλογικό τοπωνυμικό επίθημα στην μορφή -ina: όπως τα ελληνικά ελαιών και καλαμών δηλώνουν το μέρος με τα πολλά ελαιόδενδρα και καλάμια αντίστοιχα έτσι και το σλαβικό τοπωνύμιο Bukovina είναι το μέρος με τις πολλές οξυές (buky), ενώ Vlahina είναι το βουνό των Βλάχων.

Από την θεματοποιημένη μορφή *-ih3nh2-os > *-īnos του επιθήματος προέρχεται το πρωτο-γερμανικό επίθημα *-īnaz που, με τη σειρά του, εξελίχθηκε στο αγγλικό επίθημα -en. Παραθέτω μερικά παραδείγματα από τον Γερμανικό κλάδο:

Από το Πρωτογερμανικό *aiks = βελανιδιά, δρύς (λ.χ. αγγλικό oak) προέκυψε το πρωτογερμανικό επίθετο *aik-īnaz = «φτιαγμένος από βελανιδιά, δρύινος» που είναι ο πρόγονος του αγγλικού oaken.

Από το Πρωτογερμανικό *birkijǭ = σημύδα (λ.χ. αγγλικό birch) προέκυψε το πρωτογερμανικό επίθετο *birk-īnaz = «σημυδένιος» που είναι ο πρόγονος του αγγλικού birchen.

To ίδιο πράγμα βρίσκουμε και στην Λατινική γλώσσα όπου το θεματοποιημένο επίθημα Hoffmann απαντά ως *-ih3nh2-os > *-īnos > -īnus : Latium = Λάτιον (η περιοχή της Ρώμης) και Latīnus = Λατῖνος = «ο κάτοικος Λατίου».

H ελληνική γλώσσα έχει δύο ειδών επιθήματα σε -ινος: ένα με βραχύ /ι/ και ένα με μακρό /ῑ/. Μόνο το δεύτερο μπορεί να αναχθεί στο επίθημα Hoffmann (λ.χ. γελασῖνος), ενώ το πρώτο προέρχεται από το συζευκτικό -i- του Caland κολλημένο στο επίθημα *-nos (λ.χ. ἀληθινός).

Για πολύ καιρό, το πρώτο λαρυγγικό του επιθήματος Hoffmann ήταν άγνωστο και η μορφή του αποδιδόταν σαν *(i)Hοnh2 μέχρι που ο Eric Hamp κατάφερε να το προσδιορίσει σαν *h3 από την τάση του επιθήματος να προκαλεί ηχηροποίηση στο προκείμενο σύμφωνο. Ότι το λαρυγγικό *h3 τείνει ενίοτε να ηχηροποιεί τα προκείμενα σύμφωνα φαίνεται ξεκάθαρα από την ΙΕ ρίζα *peh3(i)-«πίνω». Ο μηδενικός βαθμός αυτής της ρίζας είναι *ph3(i)- και το λαρυγγικό μπορεί ή να φωνηεντοποιηθεί (ποτόν, πόσιμος, ποταμός) ή να χαθεί (πίνω/πιπίσκω, πίστρα = ποτίστρα). Για την ετυμολογία της Πίσας στην Ήλιδα/Ηλεία ο Στράβων γράφει [8.3.31]:

…ἐπεὶ οὐδὲ τοὔνομα τὴν Πισᾶτιν ἐτυμολογοῦσιν ὁμοίως· οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ Πίσης ὁμωνύμου τῆι κρήνηι πόλεως, τὴν δὲ κρήνην Πῖσαν εἰρῆσθαι, οἷον πίστραν, ὅπερ ἐστὶ ποτίστρα· τὴν δὲ πόλιν ἱδρυμένην ἐφ᾽ ὕψους δεικνύουσι μεταξὺ δυεῖν ὀροῖν, Ὄσσης καὶ Ὀλύμπου, ὁμωνύμων τοῖς ἐν Θετταλίαι. τινὲς δὲ πόλιν μὲν οὐδεμίαν γεγονέναι Πῖσαν φασίν (εἶναι γὰρ ἂν μίαν τῶν ὀκτώ), κρήνην δὲ μόνην, ἣν νῦν καλεῖσθαι Βῖσαν, Κικυσίου πλησίον πόλεως μεγίστης τῶν ὀκτώ·

Δηλαδή, η πόλη Πίσα πήρε το όνομά της από την ομώνυμη πηγή Πῖσα της οποίας το όνομα σημαίνει πίστρα = ποτίστρα και μερικοί την ονομάζουν Βῖσα. Αν πάμε στην Θασική αποικία Πίστυρο στην Θράκη, ο Ηρόδοτος γράφει [7.109] ότι:

Μετὰ δὲ ταύτας τὰς χώρας ἰὼν τὰς ἠπειρώτιδας πόλις παρήιε, τῶν ἐν μιῇ λίμνη ἐοῦσα τυγχάνει ὡσεὶ τριήκοντα σταδίων μάλιστά κῃ τὴν περίοδον, ἰχθυώδης τε καὶ κάρτα ἁλμυρή· ταύτην τὰ ὑποζύγια μοῦνα ἀρδόμενα ἀνεξήρηνε. τῇ δὲ πόλι ταύτῃ οὔνομα ἐστὶ Πίστυρος.

Δηλαδή κοντά σε αυτήν υπήρχε μια λίμνη την οποία ο Ξέρξης αποξήρανε ποτίζοντας τα αμέτρητα υποζύγια του. Στην Ελιμιώτιδα της Μακεδονίας μια επιγραφή μας έδωσε το εθνικό Βιστύρριος (που πιστοποιεί την ύπαρξη πόλεως *Βίστυρος), ενώ στην Πελαγονία ο Πολύβιος αναφέρει το πόλισμα Πισσαῖον (5.108).

Αυτή η εναλλαγή του αρκτικού συμφώνου της ρίζας *ph3i- μεταξύ άηχου /p/ και ηχηρού /b/ απαντά σε πολλές ΙΕ γλώσσες. Έτσι στα λατινικά, ενώ έχουμε «κανονικά» potio, potabilis το ρήμα πίνω είναι bibο (< *ph3i-ph3-o , διπλασιασμένη μορφή όπως πίνω~πιπίσκω). Αντίστοιχα, στα Σανσκριτικά το ρήμα «πίνω» είναι pibati (διπλασιασμός τύπου *pi-ph3-), ενώ στον Κελτικό κλάδο πρωτο-κελτικό ρήμα «πίνω» είναι *fibi- (< pi-ph3i-, στην Κελτική η τροπή *p>f>h>∅ είναι κανόνας λ.χ. πατήρ~athair , πίειρα/Πιερία ~ Éire ~ Ιρλανδία «πλούσια, «παχιά» γη»).

Και εδώ επανερχόμαστε στο άγνωστο λαρυγγικό του επιθήματος Hoffmann. O Eric Hamp λοιπόν παρατήρησε ότι η πρωτο-κελτική λέξη για το «ποτάμι» χρησιμοποιεί την ΙΕ ρίζα *h2ep-«τρεχούμενο νερό» κολλημένη στο επίθημα Hoffmann. Έτσι έχουμε την μορφή *h2p-Honh2 που έδωσε το πρωτο-κελτικό *abōn. H ίδια ρίζα *h2ep- μάλλον περιέχεται στα ελληνικά υδρωνύμια Αίσηπος και Ἰνωπός, Ἀσωπός κλπ. Αφού η Κελτική χάνει το αρκτικό και μεσοφωνηεντικό /p/ τότε στην συγκεκριμένη περίπτωση το χειλικό επιβίωσε επειδή το λαρυγγικό *h3 του επιθήματος Hoffmann πρόλαβε να το ηχηροποιήσει σε /b/ !!!

Έτσι λύθηκε το μυστήριο του «άγνωστου λαρυγγικού» και πλέον γράφουμε το επίθημα στην μορφή *-(i)h3onh2. Παρόμοιες «ανώμαλες» ηχηροποιήσεις σε σύμφωνα προκείμενα του επιθήματος Hoffmann έχουμε και στα ελληνικά και στα λατινικά. Το παλιό όνομα των Μακεδόνων ήταν Μακέτες και το εθνικό Μακεδών δημιουργήθηκε με την προσθήκη του επιθήματος Hoffmann στο θέμα Μακετ-: Μακετ-h3onh2 > Μακεδών, ενώ στις Θεσσαλικές επιγραφές  απαντά η μορφή Μακετούν με το /t/ διατηρημένο. Στα λατινικά, βρίσκουμε τον «κοκκινοπόταμο» Rubicō (Ρουβικών, *h1rudh-i-k-h3onh2) με /k/ όπου ο Καίσαρας προσφώνησε το “alea iacta est”, αλλά και μια ολόκληρη κατηγορία λέξεων που περιέχουν το συλλογικό μόρφημα *-h2k-, που δείχνουν την ηχηροποίηση (*k>g) *-h2kh3onh2 > –.

*wiHr-os = «άνδρας, αυτός που διαθέτει ανδρική αρετή, ανδρικό σθένος (vis)» > vir

*wiHr-e-h2k-h3onh2 > virāgō = «ανδρομενής γυναίκα, γυναίκα που διαθέτει ανδρικές αρετές»

*h1roudh-i-h2k-h3onh2 > rūbīgō = «σκουριά» (πράγμα που διαθέτει την ιδιότητα της κοκκινάδας, i+h2>ī).

*h2elbhos > albus = «λευκός» και *h2elb-u-h2k-h3onh2 > albūgō = «άσπρο σημείο, σημείο που διαθέτει ασπράδα» (u+h2>ū).

*h2endhes- > ἄνθος και *h2endhes-t-h3onh2 > Ἀνθηδών = «μέρος με πολλά άνθη» (t+h3>d).

ἄλγος > ἀλγηδών , ἄχθος > ἀχθηθών κλπ.

*sriHges- > ῥῖγος ~ frīgor = «ψύχος» > *sriHges-t-h3onh2 > frīgēdō = «ψύχρα/ψυχράδα» (ῥῑγεδανός = «που προκαλεί ῥῖγος»).

Τελειώνω παρουσιάζοντας λίγα αποσπάσματα με τις απόψεις της Birgit Olsen σχετικά με το επίθημα Hoffmann.

Olsen Hoffmann1

Olsen Hoffmann2

Olsen-virago

Olsen-don

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Το επίθημα Hoffmann *-(i)h3onh2

  1. leonicos

    το αρχικό g που χάνεται στο natio σχετίζεται με αυτό που λέμε ‘λαρυγγική θεωρία’
    καλά, μη με μαλώσεις. Αλλά σου μπήκα τυχαία πάλι. Πώ θα γίνει να σε παρακολουθώ πιο συστηματικά;

    Επαναλαμβάνω ότι σε θαυμάζω

    • Γεια σου Λεώνικε.

      Όχι δεν έχει να κάνει με την λαρυγγική θεωρία. Αυτή έχει να κάνει με τα ΙΕ λαρυγγικά, δλδ τους φθόγγους που στον ΙΕ συμβολισμό συμβολίζονται ως h1,h2,h3.

      Η απλοποίηση gn>n της Λατινικής στο gnatio > natio είναι σαν το nosco (παλαιότερο *gnosco, όπως γιγνώσκω).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s