Παραδείγματα αποκατάστασης ΠΙΕ μορφών

Πως είναι δυνατόν να «μαντεύουμε» την κοινή προγονική μορφή των θυγατρικών ινδοευρωπαϊκών (ΙΕ) όρων όταν η πρωτο-ινδοευρωπαϊκή γλώσσα (ΠΙΕ) έχει εξαφανιστεί εδώ και τουλάχιστον 5000 χρόνια χωρίς να έχει ποτέ καταγραφεί; Ο μόνος τρόπος που διαθέτουμε είναι η Συγκριτική Μέθοδος (Comparative Method) η οποία, εξετάζοντας συστηματικές φωνολογικές αντιστοιχίες ανάμεσα στις θυγατρικές γλώσσες, είναι σε θέση να αποκαταστήσει τον κοινό τους πρόγονο.

1) Ο λύκος

Ας δούμε λίγο τις διάφορες ΙΕ λέξεις για τον λύκο. Στα ελληνικά είναι λύκος, στα λατινικά lupus, στα αγγλικά wolf (παλαιό αγγλικό wulf), στα λιθουανικά vilkas, στην εκκλησιαστική παλαιοσλαβωνική vlĭkŭ , στην σανσκριτική ήταν vṛka κοκ. Η συγγένεια των λέξεων γίνεται αμέσως εμφανής, διότι βλέπουμε ἐνα γενικό σχήμα του τύπου 1-2-3-4 όπου:

[1] χειλικό εξακολουθητικό (v) ή ημιφωνικό(w) σε όλες εκτός από τα ελληνικά και τα λατινικά.

[2] υγρό ένηχο που είναι /L/ σε όλες τις λέξεις εκτός από την σανσκριτική που έχει /R/

[3] Φωνήεν που μπορεί να βρίσκεται πριν ή μετά το υγρό ένηχο, εκτός από την σανκριτική που δεν έχει τέτοιο φωνήεν.

[4] Άηχο κλειστό σύμφωνο που είναι παντού /k/ εκτός από την λατινική που έχει /p/.

Αποκατάσταση της ΠΙΕ μορφής:

1) Αφού όλες πλην δύο έχουν /v/ ή /w/ στην αρχή το πιθανότερο είναι να το είχε και η ΠΙΕ μορφή και απλά η ελληνική και η λατινική το έχασαν. Η αγγλική έχει το ημιφωνικό /w/, άλλα όλες οι άλλες που έχουν χειλικό στην αρχή έχουν /v/. Γνωρίζουμε όμως ότι το /v/ αυτών των γλωσσών που αντιστοιχεί στο αγγλικό /w/ αντιστοιχεί επίσης στο ελληνικό δίγαμμα που εξαφανίστηκε ( /w/>∅), γιατί λ.χ. το αγγλικό wedding «γάμος» συγγενεύει με το ελληνικό ἕδνον (<*wed-non με τροπή /w/>/h/ όπως το *wesper-> ἕσπερος, λατιν vesper) και το λιθουανικό avis «πρόβατο», το αγγλικό ewe «προβατίνα» και το λατινικό ovis «πρόβατο» συγγενεύουν με το ελληνικό ὄις (<*owis).

Άρα η ΠΙΕ μορφή ξεκινούσε σίγουρα με το ημιφωνικό /w/.

2) Αφού όλες οι γλώσσες έχουν /L/ και η σανσκριτική που έχει /R/ είναι γνωστό ότι ρωτάκισε τα /L/ που κληρονόμησε (λ.χ. ελληνικό ἥλιος, λατινικό sol αλλά σανσκριτικό svàr, ελληνικό κλέ(w)ος, σλαβικό slava, σανσκριτικό sravas) καταλαβαίνουμε ότι η ΠΙΕ μορφή είχε /L/.

3) Όταν τα βαλτο-σλαβικά /i/ και /ĭ/ που γειτνιάζουν άμεσα με ένηχο σύμφωνο (L,R,N,M) αντιστοιχούν σε γερμανικό /u/ (παλαιό αγγλικό wulf), τότε είναι αναπτυκτικά φωνήεντα που προέκυψαν από ένα συλλαβικό ένηχο (λ.χ. το αγγλικό hund-red “100” και λιθουανικό šimtas “100” εκ του *k’m.tom). Μιας και έχουμε ήδη αποκαταστήσει το /L/ πιο πάνω, το ένηχο συλλαβικό είναι το /L./ το οποίο διατηρήθηκε στην σανσκριτική ρωτακισμένο (/L./>/R./). Άρα τα δυό πρώτα γράμματα της αποκατεστημένης ΠΙΕ λέξης είναι *wl.– Το /u/ της ελληνικής και λατινικής λέξης (λύκος, lupus) προέκυψαν από αυτή την μορφή μέσα από το αναπτυκτικό /ο/ το οποίο εν συνεχεία έτρεψαν σε /u/ (στην ελληνική εξαιτίας του νόμου του Cowgill στην λατινική επειδή είναι γενικό φαινόμενο λ.χ. aratrum~ἄρoτρον).

3) Όλες οι γλώσσες έχουν /k/ και και η λατινική έχει /p/. Αυτό συμβαίνει μόνον όταν το ΠΙΕ φωνήεν είναι χειλοϋπερωικό /kw/ και μάλιστα μας πληροφορεί ότι η λατινική λέξη μάλλον είναι σαβελλικό δάνειο (λ.χ. λατιν. quam ~ σαβελ. paam). Στην ελληνική το χειλοϋπερωικό έχασε την χειλικότητά του και απλοποιήθηκε σε απλό υπερωικό εξαιτίας του γειτονικού /u/ (νόμος του «Βουκόλου» <*gwoukwòlos). Άρα η αποκατεστημένη λέξη μέχρι στιγμής έχει πάρει την μορφή *wl.kw

4) Η ελληνική, η λατινική και η σλαβική λέξη δείχνουν ότι η κατάληξη της ΠΙΕ λέξης ήταν *-os. H λιθουανική και η σανκριτική είναι γνωστό ότι έχουν τρέψει το κληρονομημένο /o/ σε /a/ (είδαμε πριν λ.χ. avis ~ ις, ovis) και, επιπλεόν, η κλιτική της λέξης λύκος (ώ λύκε) σε όλες τις γλώσσες έχει τελικό -e κάτι που επιβεβαιώνει κραυγαλέα ότι η ΠΙΕ μορφή ήταν «δευτερόκλιτη» (όπως λέμε στα ελληνικά).

Έτσι, φτάσαμε στο σημείο να αποκαστήσουμε την τελική ΠΙΕ λέξη για τον λύκο ως *wl.kw-os . Όπως καταλάβατε, δεν πρόκειται για απλό μάντεμα, αλλά για συμπέρασμα που προκύπτει από μια αλληλουχία συγκρίσεων και συνεχών ελέγχων.

2) H κόρη

Ας εξετάσουμε τις παρακάτω λέξεις: ελληνικό  θυγάτηρ, αγγλικό daughter (παλαιο αγγλικό dōhtor) και σανσκριτικό duhitṛ . Όλες σημαίνουν «κόρη» και φαίνεται ότι μοιάζουν αρκετά ώστε να θεωρηθούν ΙΕ συγγενείς όροι. Για να δούμε εάν μπορούμε να ανασυνθέσουμε τον κοινό ΠΙΕ των παραπάνω λέξεων.

1) Το ελληνικό «θ» αντιστοιχεί στο αγγλικό /d/ όταν και τα δύο προέρχονται από ΠΙΕ *dh το οποίο στην σανκριτική αναμένεται να διατηρηθεί αυτούσιο εάν δεν αποδασυνθεί λόγω εφαρμογής του νόμου του Grassmann. Άρα το πρώτο σύμφωνο της μητρικής λέξης είναι *dh αν καταφέρουμε να δείξουμε ότι η σανσκριτική είχε κάποτε δασύ σύμφωνο στην επόμενη συλλαβή το οποίο, λόγω εφαρμογής του νόμου του Grasmann, αποδάσυνε το αρκτικό /dh/ σε /d/. Μιας και το επόμενο σύμφωνο στην σανκριτική είναι /h/ θα πρέπει να διερευνήσουμε την καταγωγή του τελευταίου, κάτι που θα γίνει πιο κάτω.

2) Ελληνική και σανσκριτική έχουν /u/ και οι αδελφές γερμανικές γλώσσες της αγγλικής (λ.χ. γερμανικό Tochter, ολλανδικό dochter κλπ) έχουν /o/ το οποίο, όπως είδαμε στο παράδειγμα του λύκου πιο πάνω (wulf>wolf), συχνά προέρχεται από /u/. Άρα μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η μητρική ΠΙΕ γλώσσα εδώ είχε /u/.

3) Στο «γα» της ελληνικής ,αντιστοιχεί το αγγλικό /h/ και το σανσκριτικό /hi/. Το ελληνικό «γ» σχεδόν πάντα προέρχεται από ΠΙΕ *g (και πιο σπάνια από αποχειλοποιημένο χειλοϋπερωικό *gw εξαιτίας του νόμου του βουκούλου). To αγγλικό /h/ προέρχεται από */k/ (καρδιά ~ heart) και αυτό το /k/ όταν βρίσκεται πριν από /t/ μπορεί κάλλιστα να είναι /g/ που απηχηροποιήθηκε λόγω αφομοίωσης (λ.χ. διάγω> διάκτωρ, αρπαγή > αρπακτικός, λατιν. ago > actor, fungo > functiō). Επομένως, τα θυγάτηρ και daughter  ανάγονται σε μια μητρική μορφή με ΠΙΕ *g. O μόνος όμως τρόπος που ένα ΠΙΕ *g μπορεί να δώσει /h/ στην σανκριτική είναι μέσω δάσυνσης. Η δάσυνση αυτή μπορεί να γίνει με δύο τρόπους: ή από μεταφορά γειτονικής δασείας ή από λαρυγγική δάσυνση. Στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο τα ΙΕ λαρυγγικά (*h1,*h2,*h3) έχουν την ικανότητα να δασύνουν τα προκείμενα σε αυτά σύμφωνα (λ.χ. ελλην. ὀστέον~ὀστοῦν ~ σανσκρ. asthi επειδή η ρίζα είναι *h3esth1-).

Το ότι η αρχική ρίζα είχε λαρυγγικό και μάλιστα συγκεκριμένα *h2 φαίνεται από την σύγκριση του ελληνικού -γα– με το σανσκριτικό -hi-. Όταν ο Ινδο-Ιρανικός κλάδος φωνηεντοποιεί λαρυγγικό το αποτέλεσμα είναι πάντα /i/. Στην ελληνική, ισχύει η τριπλή τροπή *h1>ε , *h2>α , *h3>ο. Το γεγονός ότι στο σανσκριτικό /i/ αντιστοιχεί ελληνικό /a/  μας δείχνει ξεκάθαρα ότι το λαρυγγικό είναι *h2. Λ.χ. *ph2tēr > ελλ. πατήρ ~ σκρτ. pitā.

Επομένως, καταλήγουμε στην αποκατεστημένη ΠΙΕ μορφή *dhugh2tēr με απόλυτη βεβαιότητα και, ταυτόχρονα, εξηγούμε το ερώτημα που αφήσαμε στο (1) σχετικά με το αποδασυμένο αρκτικό σανσριτικό /d/. Όντως η αποδάσυνση προέκυψε από εφαρμογή του νόμου του Grassmann και το δεύτερο δασύ σύμφωνο που χρειάζεται για την εφαρμογή του νόμου αυτού ήταν το μεταβατικό *gh της διαδικασίας *-gh2->* –ghi->-hi-.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s